वैसाखी
वसन्त ऋतुको फसल पर्व र सिख धर्ममा खालसा स्थापनाको विशेष अवसर
यस लेखमा वैसाखी पर्वको बारेमा चर्चा गरिएको छ, जुन वसन्त ऋतुमा मनाइने फसल कटाइको पर्व हो र सिख धर्ममा खालसा पन्थको स्थापना दिवसको रूपमा विशेष महत्त्व राख्दछ। साथै आजकल यो पर्व कसरी मनाइन्छ भन्ने बारेमा पनि बताइएको छ।
वैसाखी, जसलाई बैसाखी पनि भनिन्छ, वसन्त ऋतुको आगमन र फसल कटाइको समयमा मनाइने एक प्रमुख पर्व हो। यो प्रायः अप्रिल महिनाको १३ वा १४ तारिखमा पर्दछ। भारतीय उपमहाद्वीपमा किसानहरूले यो पर्व हर्षोल्लासका साथ मनाउँछन्, किनकि यस दिनबाट रबीको फसल (जस्तै गहुँ, जौ, सरसों आदि) काटिसकेको खुशी मनाइन्छ। तर सिख धर्मका अनुयायीहरूका लागि वैसाखीको अर्थ अझ गहिरो र विशेष छ।
सिख इतिहास अनुसार, सन् १६९९ मा वैसाखीको दिन गुरु गोविन्द सिंहजीले आनन्दपुर साहिबमा खालसा पन्थको स्थापना गरेका थिए। गुरुजीले पाँच जना स्वयंसेवकहरू (जसलाई पञ्ज प्यारे भनिन्छ) लाई अमृत (पवित्र जल) चढाएर बप्तिस्मा दिए। यसरी एक नयाँ सैनिक-संत समुदायको सुरुवात भयो, जसले सिद्धान्त, नैतिकता र समानताको पालना गर्ने प्रतिज्ञा गर्यो। त्यसैले वैसाखीको दिन सिख धर्ममा खालसाको जन्मदिनको रूपमा अत्यन्त पवित्र मानिन्छ।
यस पर्वलाई सिख समुदायले गुरुद्वाराहरूमा विशेष प्रार्थना तथा कीर्तनका साथ मनाउँदछन्। धेरै गुरुद्वाराहरूमा नगर कीर्तन हुन्छ, जहाँ सिखहरू पवितत्र ध्वजा र नगारा (ड्रम) लिएर सडकमा प्रभातफेरी गराउँदछन्। मन्दिरहरूमा लंगर (सामूहिक भोज) को आयोजन गरिन्छ, जहाँ सबै जाति, धर्म र वर्गका व्यक्तिहरूले एकै ठाउँमा बसेर खाना खाने परम्परा छ। यो समानताको प्रतीक हो।
वैसाखीको अवसरमा फलफूल, अन्न र फूलहरूले गुरुद्वारा सजाइन्छ। मेला र लोक नृत्यहरू पनि आयोजना गरिन्छ, जसमा भांगड़ा र गिद्दा नृत्य विशेष रूपमा प्रसिद्ध छन्। यी नृत्यहरू फसल कटाइको खुशी र ऊर्जालाई दर्शाउँदछन्। किसानहरू आफ्नो परिश्रमको फल देखेर खुशी हुन्छन् र नयाँ अन्न बिक्री गर्ु भन्दा पहिले धन्यवाद स्वरूप भेटी चढाउछन्।
आजकल वैसाखी सिखहरूको मात्र नभई समग्र भारतीय समाजको एक महत्वपूर्ण पर्व बनेको छ। विभिन्न धर्म र संस्कृतिका मानिसहरू एक साथ मिलेर यो पर्व मानाउछन्। पश्चिमी देशहरूमा पनि सिख समुदाय विशेष कार्यक्रमहरू आयोजना गर्दछ, जसमा नगर कीर्तन, सांस्कृतिक प्रदर्शनी र सामूहिक भोज समावेश हुन्छन्। यसरी वैसाखी पर्वले कृषि, समानता र सिख धर्मको ऐतिहासिक गौरवलाई एकसाथ समेटेको छ।
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
मिति र महत्त्व
वैसाखी सामान्यतया अप्रिल १३ वा १४ तारिखमा पर्दछ। यो दिन रबीको फसल कटाइको उत्सव मात्र होइन, सिख धर्मको खालसा पन्थको स्थापना दिवस पनि हो।
खालसा स्थापना
सन् १६९९ मा गुरु गोविन्द सिंहजीले आनन्दपुर साहिबमा पाँच जना स्वयंसेवकहरू (पञ्ज प्यारे) लाई अमृत (पवित्र जल) चढाएर खालसा पन्थको सुरुवात गरे। यसले सिख धर्ममा सैनिक-संत समुदायको जन्म भयो।
नगर कीर्तन र लंगर
वैसाखीमा गुरुद्वाराहरूमा नगर कीर्तन (पवित्र ध्वजा र नगारासहित प्रभातफेरी) र लंगर (सबैका लागि खुला सामूहिक भोज) आयोजना गरिन्छ। लंगरले जाति, धर्म र वर्गको भेदभाव नगरी समानताको सन्देश दिन्छ।
लोक नृत्य र उत्सव
फसल कटाइको खुशीमा भांगड़ा र गिद्दा जस्ता लोक नृत्यहरू प्रस्तुत गरिन्छन्। यी नृत्यहरूले किसानहरूको परिश्रम र उल्लासलाई दर्शाउँदछन्।
विश्वव्यापी मनाइने
आज वैसाखी भारतमा मात्र नभई पश्चिमी देशहरूमा पनि सिख समुदायले नगर कीर्तन, सांस्कृतिक प्रदर्शनी र सामूहिक भोजका साथ मनाउँदछन्। यसले कृषि, समानता र सिख इतिहासको गौरवलाई एकसाथ जोड्दछ।
Guru Gobind Singh Ji
सिख धर्म बाट थप
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित