वैशाखी

वैशाखी, यां बैसाखी इति अपि लिखन्ति, प्रतिवर्षं 13 अथवा 14 एप्रिल्-दिने आगच्छति, तथा स्वस्य गम्भीरे सिखार्थे गृहीते सति शताब्दीभ्यः पूर्वमेव उत्तरभारते, विशेषतः पञ्जाबे, वसन्तस्य गोधूमशस्यस्य समाप्तिं चिह्नितवती अस्ति। कृषकाः शीतकालीनं शस्यं सङ्गृह्णन्ति स्म, उत्तमोपजाय च धन्यवादं ददति स्म, तथा च तस्य कृषिचक्रस्य मूलानि अद्यापि उत्सवेषु दृश्यन्ते। किन्तु विश्वस्य सिखानां कृते वैशाखी अधिकं गम्भीरं महत्त्वं वहति: 1699 तमे वर्षे दीक्षितानां सिखानां समुदायस्य, खालसायाः, स्थापनायाः इयं वार्षिकी अस्ति।

खालसायाः कथा दशमस्य सिखगुरोः, गुरु गोबिन्दसिंहस्य, कथा इति आरभ्यते। 1699 तमस्य वर्षस्य वैशाखी-दिने सः आनन्दपुरसाहिबे सहस्रशः अनुयायिनः समवाययत्। परम्परानुसारं सः स्वं खड्गम् उद्धृत्य धर्मार्थं स्वजीवनं दातुं सिद्धः स्वयंसेवकः इति याचते स्म। तीव्रं मौनं प्रवृत्तम्, अनन्तरं एकः जनः अग्रे आगतः। गुरुः तं शिबिरं प्रति नीतवान्, किञ्चित्कालानन्तरं सः एकाकी बहिः आगतः, तस्य खड्गात् रक्तं क्षरति स्म; ततः सः अपरं स्वयंसेवकं याचितवान्, ततः अपरम्, यावत् पञ्च जनाः सर्वे आत्मानं समर्पितवन्तः।

प्रत्येकं स्वयंसेवकं पर्यायेण शिबिरं नीत्वा, गुरुः सर्वान् पञ्च समूहरूपेण जनसमक्षम् आनीतवान्, जीवन्तः पूर्णतया अक्षताश्च। सः तेषां भक्तेः परीक्षां कृतवान्, न तु तेषां प्राणान् गृहीतवान्। ततः सः तान् अमृतेन दीक्षितवान्, अर्थात् द्विधारया खड्गेन आलोडितेन मधुरेण जलेन, यस्मिन् प्रार्थनाः पठ्यमानाः आसन्, तथा च तेषां नाम पञ्च-प्रियाः इति दत्तवान्। ते खालसायाः प्रथमाः सदस्याः अभवन्, कठोरायाः आचारसंहितायाः बद्धः सिखसमुदायः, यस्मिन् पञ्च ककाराणां धारणं, दुर्बलानां रक्षणं, यत्र कुत्रापि अन्यायस्य प्रतिरोधश्च समाविष्टौ आस्ताम्।

तस्मात् दिनात् वैशाखी सिखनववर्षं खालसायाः जन्मदिनञ्च अभवत्। एकेन कर्मणा, यत् द्रष्टॄन् बहून् विस्मितवत्, गुरु गोबिन्दसिंहः स्वयं जानुभ्यां स्थित्वा तेभ्य एव पञ्चभ्यः दीक्षां गृहीतवान् यान् सः अधुनैव दीक्षितवान् आसीत्। अनेन प्रदर्शितं यत् गुरुः इदानीम् उपरि न, अपि तु स्वस्थापितस्य समुदायस्य अन्तः तिष्ठति। खालसा समानानां जनानां समूहः भवितव्यः आसीत्, प्रत्येकः सदस्यः समानतया समर्पितः, गुरुशिक्षया सिखधर्मग्रन्थेन गुरुग्रन्थसाहिबेन च मार्गदर्शितः। अस्मिन् एकस्मिन् पर्वणि सफलशस्यस्य आनन्दः, आध्यात्मिकव्यवस्थायाः स्थापनायाः गम्भीरा स्मृतिश्च स्थायिरूपेण संयुक्ते अभवताम्।

अद्य वैशाखी विश्वे सिखैः शोभायात्राभिः, प्रार्थनाभिः, मुक्तेन सामुदायिकसेवया च आचर्यते। केन्द्रीयः कार्यक्रमः नगरकीर्तनम् अस्ति, मार्गे चलन्ती शोभायात्रा, यस्याः नेतृत्वं पारम्परिकैः केसरीनीलवस्त्रैः पञ्च-प्रियाणां वेषधारिणः पञ्च सिखाः कुर्वन्ति, ये अलंकृते रथे स्थितस्य गुरुग्रन्थसाहिबस्य अग्रे खड्गान् वहन्तः गच्छन्ति। पूर्णे मार्गे ग्रन्थस्य शबदाः गीयन्ते, गतका नाम्ना युद्धकलायाः प्रदर्शनं भवति, धर्मं पृष्ठभूमिं वा अविचार्य उपस्थितेभ्यः सर्वेभ्यः निःशुल्कं भोजनं दीयते। गुरुद्वाराः अस्मिन् अवसरे विशेषप्रार्थनाः कुर्वन्ति, बहवः परिवाराः तत्र सामूहिकभोजने, लङ्गरे, सम्मिलितुं समागच्छन्ति, यतः कोऽपि आगन्तुकः कदापि प्रत्याख्यायते न।

बहवः सिखाः वैशाखीं स्वयम् अमृतं ग्रहीतुं दिनं चिन्वन्ति, यत् अमृतसञ्चार इति नाम्ना ज्ञायते, तथा जानबुझ्य 1699 तमे वर्षे आनन्दपुरसाहिबे प्रथमैः पञ्चभिः प्रियैः गृहीतायाः दीक्षायाः प्रतिध्वनिं कुर्वन्ति। प्रत्येकः नवदीक्षितः तामेव आचारसंहितां तानेव पञ्च ककारान् धारयति, ये तां प्रथमां वैशाखीं आरभ्य खालसासिखान् चिह्नयन्ति स्म। एवं दिनस्य स्थापनाक्षणः दूरे इतिहासे स्थिरं बिन्दुरूपेण न तिष्ठति, अपि तु अविच्छिन्ने, अद्यापि वर्धमाने वंशे अग्रे नीयते।

वैशाखी प्रमुखः सिखोत्सवः अस्ति, किन्तु उत्तरभारते हिन्दवः अन्ये समुदायाश्च तम् शस्योत्सवरूपेण अपि आचरन्ति। ते प्रायः पवित्रनदीषु स्नानं कुर्वन्ति, मन्दिराणि गच्छन्ति, स्वरीत्या ऋतुजस्य उपजस्य कृते धन्यवादं ददति। पञ्जाबे दिनम् अपि मेलैः, भाङ्गडा-गिद्दानृत्यैः, ऋतुसम्बद्धैः विशेषव्यञ्जनैश्च अधिकं चिह्नितं भवति, यानि प्रतिवेशिनः, कस्यापि परम्परायाः सन्तः, परस्परं विभजन्ति। किन्तु सिखानां कृते दिनं मुख्यतः आध्यात्मिकनवीकरणस्य दिनं तिष्ठति, न्याय-समानता-सेवायाः तेषां प्रतिबद्धतानां प्रति वार्षिकः प्रत्यागमः, यान् मूर्तीकर्तुं खालसा रचितः आसीत्। एषः उत्सवः भूमेः कृषिलयं सिखधर्मस्य गम्भीरतमेन इतिहासेन एकस्मिन् साझे अनुष्ठाने योजयति।

खड्गस्य शिबिरस्य च नाटकं प्रायः तस्य तनावाय स्मर्यते, न तु प्रयोजनाय, तथापि प्रयोजनमेव कथायाः सम्पूर्णं सारम् अस्ति। गुरु गोबिन्दसिंहाय त्यागविषयकं पाठं सिद्धये पञ्च मृतदेहाः न आवश्यकाः आसन्; तस्य आवश्यकता आसीत् पञ्च जीवन्तः जनाः, ये इति ज्ञातुं पूर्वमेव सर्वं समर्पयितुं सिद्धाः, यत् अर्पणं शब्दशः न गृह्यते। सा सिद्धता, सरलतमे सम्भवे दाव्ये परीक्षिता, खालसायाः आधारः अभवत्, यतः दुर्बलानां रक्षणं अन्यायप्रतिरोधं च कुर्वतः समुदायस्य सदस्याः आवश्यकाः आसन् येषां प्रतिबद्धता कस्यापि युद्धस्य आरम्भात् पूर्वम् एव तस्मिन् एव निर्णायके क्षणे सिद्धा अभवत्।

वैशाख्याः द्विविधः स्वभावः, कृषिविषयकः आध्यात्मिकश्च, न तु संयोगः यः परम्परया समीकृतः, अपि तु वास्तविकः सङ्गमः अस्ति, यं खालसायाः स्थापना परिवर्त्य न, अपि तु गाढतरं कृतवती। ये कृषकाः कदाचित् केवलं गोधूमं सङ्गृह्य धन्यवदन्ति स्म, ते अधुना तेन सह स्वधर्मस्य सर्वाधिकं निर्णायकायाः संस्थायाः जन्मदिनमपि आचरन्ति, अर्थस्य कोऽपि स्तरः अन्यं न निरुणद्धि। यत् पर्व प्रतिवसन्तं भूमेः प्रत्यर्पितं दानं चिह्नयन् आरब्धम्, तत् शताब्दीभ्यः पूर्वं एकस्यां वैशाख्यां एवं पर्व अभवत् यत् समुदायः प्रतिदानरूपेण किं दातुं सिद्धः अस्ति इति अपि चिह्नयति, तस्य विनिमयस्य उभौ भागौ तदारभ्य प्रतिवर्षं सह अग्रे नीयेते।