ଅପରିଗ୍ରହ

ଅପରିଗ୍ରହ, ଅର୍ଥାତ୍ ସମ୍ପତ୍ତି ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିହୀନତା, ମହାବୀର ତାଙ୍କ ସନ୍ୟାସୀ ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିବା ପାଞ୍ଚ ମହାନ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରୁ ପଞ୍ଚମ। ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଏହା ଜୈନ ନୈତିକ ଜୀବନର ଭିତ୍ତି। ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ମହାବ୍ରତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ସମ୍ପତ୍ତି, ଅର୍ଥ ଏବଂ ଏପରିକି ସ୍ଥାୟୀ ଆବାସର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ। ସାଧାରଣ ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ନ ପାରୁଥିବା ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅଣୁବ୍ରତ ଭାବେ ପାଳନ କରାଯାଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ପରିଗ୍ରହ-ପରିମାଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ନିଜ ଧନ ଓ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ନିଜର ବାଛିଥିବା ସୀମାରେ ସୀମିତ କରି ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ରତର ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଉଭୟ ରୂପରେ ଏହି ବ୍ରତ ମାଲିକାନାର ସଂଯମକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରଗତିର ଏକ ସର୍ତ୍ତ ଭାବେ ଦେଖେ, କେବଳ ସହ୍ୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିବା ଅଭାବ ଭାବେ ନୁହେଁ।

ଏହି ଶିକ୍ଷାର ଦାର୍ଶନିକ କେନ୍ଦ୍ର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଉମାସ୍ୱାତିଙ୍କ ରଚିତ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ରରୁ ଆସିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ, ସପ୍ତଦଶ ଶ୍ଲୋକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସଂଜ୍ଞା ଦିଏ, ମୂର୍ଚ୍ଛା ପରିଗ୍ରହଃ, ଅର୍ଥାତ୍ "ଆସକ୍ତି ହିଁ ଅଧିକାର।" ଏହି ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟ ସମଗ୍ର ଶିକ୍ଷାକୁ ଭିତରକୁ ଫେରାଇ ଦିଏ। ପରିଗ୍ରହ କେବଳ ଜମି ବା ସୁନାର ଆଇନଗତ ମାଲିକାନା ନୁହେଁ; ଏହା ମୂର୍ଚ୍ଛାର ଅବସ୍ଥା, ଅର୍ଥାତ୍ ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ଆଚ୍ଛନ୍ନ ମନ ଯେ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଧାରଣକାରୀକୁ ପରିଭାଷିତ ବା ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ। ଏହି ଅର୍ଥରେ, ଯିଏ ଧନକୁ ଲଘୁଭାବେ ଧରିଥାଏ ସେ ଏମିତି ଏକ ଲୋକଠାରୁ ଅଧିକ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ ଯିଏ ପ୍ରାୟ କିଛି ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଅଳ୍ପ ଜିନିଷକୁ ପ୍ରବଳ ଗର୍ବ ଓ ଉଦ୍‌ବେଗ ସହିତ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଆଙ୍କୁଡ଼ି ଧରିଥାଏ। ଏହିପରି ଅପରିଗ୍ରହର ବ୍ରତ ହାତରେ ପହଞ୍ଚିବା ପୂର୍ବରୁ ମନରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ଜୈନ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ପରିଗ୍ରହକୁ ଦୁଇ ବ୍ୟାପକ ଭାଗରେ ସଜାଇଥାନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ମୋଟ ଚବିଶ ପାରମ୍ପରିକ ରୂପ ରହିଛି। ବାହ୍ୟ ପରିଗ୍ରହ, ଅର୍ଥାତ୍ ବାହ୍ୟ ସମ୍ପତ୍ତି, ଦଶ ପ୍ରକାର: ଜମି, ଗୃହ, ସୁନା, ରୂପା, ଶସ୍ୟ, ଦାସ-ଦାସୀ, ପଶୁ, ଯାନବାହନ, ଗୃହସ୍ଥାଳୀ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସଞ୍ଚିତ ଧନ। ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପରିଗ୍ରହ, ଅର୍ଥାତ୍ ଭିତରର ଆସକ୍ତି, ଚଉଦ ପ୍ରକାର: ମିଥ୍ୟା ବିଶ୍ୱାସ, କାମନା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ତିନି ପ୍ରବୃତ୍ତି, କ୍ରୋଧ, ଅହଂକାର, ପ୍ରବଞ୍ଚନା ଓ ଲୋଭ ନାମକ ଚାରି କଷାୟ, ଏବଂ ହସ, ପସନ୍ଦ, ଅପସନ୍ଦ, ଶୋକ, ଭୟ ଓ ଘୃଣା ଭଳି ଛଅଟି ଅତିରିକ୍ତ ଦୋଷ। ବାହ୍ୟ ତାଲିକା କେଉଁ ଜିନିଷ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଅଧିକାରରେ ଅଛି ତାହା ବିଷୟରେ; ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ତାଲିକା କେଉଁ ଜିନିଷ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଅଧିକାର କରିଛି ତାହା ବିଷୟରେ। ଜୈନ ଶିକ୍ଷକମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମାନିଆସିଛନ୍ତି ଯେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବର୍ଗ ତ୍ୟାଗ କରିବା କଷ୍ଟକର ଏବଂ ଆତ୍ମାର ବନ୍ଧନ ପାଇଁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, କାରଣ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ରର ନିଜ ସଂଜ୍ଞା ପରିଗ୍ରହକୁ ବସ୍ତୁରେ ନୁହେଁ, ଆସକ୍ତିରେ ରଖେ।

ଜୈନ ଧର୍ମର ପ୍ରାଚୀନତମ ଜୀବିତ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ଆଚାରାଙ୍ଗ ସୂତ୍ର, ଏହି ବ୍ରତକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶା କରାଯାଉଥିବା ଆଚରଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ସେମାନେ ସ୍ଥାୟୀ ଆଶ୍ରୟ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଖାଦ୍ୟ ଭଣ୍ଡାର କିମ୍ବା କୌଣସି ସମ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ଦାବି ବିନା ରହନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ଗୃହସ୍ଥ ସମାଜ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଦେଇଥିବା ଭିକ୍ଷା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଏହି ଚରମ ସରଳତାକୁ ନିଜେ ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ବରଂ ସେହି ସବୁ ପରିସ୍ଥିତି ଦୂର କରିବାର ଉପାୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ ଯେଉଁଠାରେ ଅଧିକାରପ୍ରିୟତା ଜନ୍ମ ନେଇପାରେ। ଯେଉଁ ସାଧୁଙ୍କ ପାଖରେ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ କିଛି ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଝଗଡ଼ା କରିବା ପାଇଁ କିଛି ନାହିଁ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନାରୁ ମନକୁ ଅନ୍ୟ ଆଡ଼କୁ ଟାଣିବା ପାଇଁ କିଛି ନାହିଁ, ଏବଂ ‘ନିଜର’ ବୋଲି କହୁଥିବା ବସ୍ତୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହିଂସା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

ଜୈନ ନୀତି ଅପରିଗ୍ରହକୁ ଅହିଂସା ସହିତ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବାନ୍ଧେ, କାରଣ ସମ୍ପତ୍ତି ଅର୍ଜନ ଓ ରକ୍ଷା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହିଂସା ସୃଷ୍ଟି କରେ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ: ଗୋଟିଏ ବସ୍ତୁ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଶ୍ରମ ଓ ସମ୍ବଳରେ, ଏକବାର ଅଧିକାରରେ ଆସିଲେ ତାକୁ ରକ୍ଷା କରିବାର ଚିନ୍ତାରେ, ଏବଂ ଶେଷରେ ତାକୁ ହରାଇବା ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ ଶୋକରେ। ପ୍ରକୃତ ଆବଶ୍ୟକତାର ବାହାରେ ସଞ୍ଚୟକୁ କେବଳ ଏକ ଆର୍ଥିକ ଅସନ୍ତୁଳନ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଯେଉଁମାନେ ଅଭାବରେ ଥାନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଏବଂ ଯେଉଁ ପ୍ରକୃତିରୁ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ସାମଗ୍ରୀ ଶେଷରେ ଆସେ, ସେହି ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତି ଏକ ନୀରବ ହିଂସା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଅପରିଗ୍ରହ ଓ ଅହିଂସା ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସଂଯୋଗ ଜୈନ ଶିକ୍ଷାରେ ଦୁଇଟି ପୃଥକ ନିୟମ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସୂତ୍ର ଭାବେ ଚାଲିଆସିଛି।

ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଶିକ୍ଷା ୧୯୯୦ ମସିହାରେ ଏକ ଆଧୁନିକ ସାର୍ବଜନୀନ ରୂପ ପାଇଲା, ଯେତେବେଳେ ଭାରତୀୟ ଆଇନଜ୍ଞ ଏଲ. ଏମ. ସିଂଘଭି ଜୈନ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ସହିତ ପରାମର୍ଶ କରି ଇନ୍‌ଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ୍ ଅଫ୍ ଜୈନୋଲୋଜୀ ଅଧୀନରେ ପ୍ରକୃତି ବିଷୟରେ ଜୈନ ଘୋଷଣାପତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଲଣ୍ଡନରେ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରକୃତି ସଂରକ୍ଷଣ ସଂସ୍ଥାକୁ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଘୋଷଣାପତ୍ର ଅପରିଗ୍ରହକୁ ସିଧାସଳଖ ଆଧାର କରି ଯୁକ୍ତି ଦେଲା ଯେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଉପଭୋଗ ଏବଂ ତା'ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅପଚୟ ନିଜେ ସେହି ପରସ୍ପର-ନିର୍ଭରଶୀଳ ଜୀବନ-ଜାଲ ବିରୁଦ୍ଧରେ ହିଂସା, ଯାହାକୁ ଜୈନ ସୂତ୍ର "ପରସ୍ପରୋପଗ୍ରହୋ ଜୀବାନାମ୍", ଅର୍ଥାତ୍ "ସମସ୍ତ ଜୀବନ ପରସ୍ପର ସହାୟତାରେ ଆବଦ୍ଧ" ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଘୋଷଣାପତ୍ର କୌଣସି ନୂଆ ନୀତି ଉଦ୍ଭାବନ କରିନଥିଲା; ଏହା କେବଳ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ଶୂନ୍ୟ ଭିକ୍ଷାପାତ୍ରର ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରତକୁ ଆଧୁନିକ ପରିବେଶ ଚିନ୍ତାର ଭାଷାକୁ ନେଇଗଲା।

ଯେଉଁ ଗୃହସ୍ଥ ସନ୍ନ୍ୟାସୀର ପଥ ଗ୍ରହଣ କରି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅପରିଗ୍ରହର ଅଭ୍ୟାସ ପରିଗ୍ରହ-ପରିମାଣ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ, ଅର୍ଥାତ୍ ଆୟ, ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଉପଭୋଗ ଉପରେ ଏକ ସଚେତନ, ନିଜ ପସନ୍ଦର ସୀମା ରଖିବା, ଯାହାଫଳରେ ଅର୍ଜନ ଅସୀମ ଭାବେ ବଢ଼ି ନ ଯାଏ। ଏହା ସହିତ ନିଜ ଆସକ୍ତିଗୁଡ଼ିକର ନିୟମିତ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ପରୀକ୍ଷା ଯୋଡ଼ା ହୁଏ, କେବଳ ଯାହା ଅଧିକାରରେ ଅଛି ତାହା ନୁହେଁ, ବରଂ ଯାହା କାମନା କରାଯାଏ, ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଯାହା ପ୍ରତି ବିରକ୍ତି ଜନ୍ମେ, ବା ଆହ୍ୱାନ ଆସିଲେ ଯାହା ପାଇଁ ଲଢ଼ା କରାଯାଏ ତାହାକୁ ଦେଖିବା। ପ୍ରକୃତ ଅଭାବଗ୍ରସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିରିକ୍ତ ଦାନ କରିବା, ସଚେତନ ଭାବେ ସାଧାରଣ ଜୀବନଯାପନ କରିବା, ଏବଂ ଯାହା ହାତରେ ଅଛି ତାହା ନେଇ ସନ୍ତୋଷ ବଢ଼ାଇବା, ଏହା ସାଧାରଣ ଗୃହସ୍ଥ ଜୈନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବାର ଓ ଜୀବିକା ନ ଛାଡ଼ି ପଞ୍ଚମ ବ୍ରତକୁ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ବହନ କରିବାର ସାଧାରଣ ଅନୁଶାସନ।

ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ ଗୃହସ୍ଥ ଉଭୟ ରୂପରେ, ଅପରିଗ୍ରହକୁ ବାହାରୁ ଲଦାଯାଇଥିବା ନିୟମ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଭିତରୁ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସିଧା ପଥ ଭାବେ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ। ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ଆସକ୍ତିରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ଆତ୍ମା କୌଣସି ଭୌତିକ ଭାର ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଭାରୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାର ବହନ କରେ, କାରଣ ଯାହାକୁ ସେ ନିଜର ବୋଲି ସ୍ଥିର କରିଛି ତାହାକୁ ସେ ନିରନ୍ତର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ, ସୁରକ୍ଷା ଓ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ। ସେହି ଧରାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏବଂ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶିଥିଳ କରିବା, ଏପରି ଏକ ଲଘୁତା ଫେରାଇ ଆଣେ ଯାହା କୌଣସି ବସ୍ତୁ ସଂଗ୍ରହ ଦେଇ ପାରେ ନାହିଁ; ଏବଂ ଏହି ଲଘୁତା, କେବଳ ନିଜ ଭିତରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏହା ମହାବୀରଙ୍କ ଶିକ୍ଷାର ପଞ୍ଚମ ବ୍ରତ ଶେଷରେ ବିକଶିତ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।