ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭଦ୍ରବାହୁ ଓ ଜୈନ ଶାସ୍ତ୍ରର ସଂକଳନ

ମହାବୀରଙ୍କ ନିର୍ବାଣ ପରେ ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି, ଜୈନ ଶାସ୍ତ୍ର କୌଣସି ପୃଷ୍ଠାରେ ନୁହେଁ, ସ୍ମୃତିରେ ହିଁ ସଂରକ୍ଷିତ ରହିଥିଲା; ଗୁରୁଙ୍କ ଠାରୁ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯତ୍ନ ସହ ପଠିତ, ପରୀକ୍ଷିତ ଓ ହସ୍ତାନ୍ତରିତ ହୋଇ ଆସିଥିଲା। ସେହି ପରମ୍ପରାରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭଦ୍ରବାହୁଙ୍କର ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଅଛି। ପରମ୍ପରା ତାଙ୍କୁ ଶେଷ ଶ୍ରୁତକେବଳୀ ବୋଲି ନାମିତ କରେ: ସମଗ୍ର ଆଗମ, ସମସ୍ତ ଚଉଦ ପୂର୍ବ ମନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଧାରଣ କରିଥିବା ଶେଷ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ। ତାଙ୍କ ପରେ ଆଉ କୌଣସି ଏକକ ସ୍ମୃତି ତାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପୁଣି ଧାରଣ କରିପାରି ନଥିଲା। କଳ୍ପସୂତ୍ରର ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ, ସ୍ଥବିରାବଳୀ ବା “ସ୍ଥବିରମାନଙ୍କର ମାଳା” (ଅଧ୍ୟାୟ ୬), ଲିପିବଦ୍ଧ କରେ ଯେ ମହାବୀରଙ୍କର ଏକାଦଶ ଗଣଧର ନିଜେ ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗ, ଚଉଦ ପୂର୍ବ ଏବଂ ସମଗ୍ର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଜାଣିଥିଲେ। ସେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ହିଁ ଥିଲା ସେହି ମାନଦଣ୍ଡ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଭଦ୍ରବାହୁଙ୍କ ସମେତ ତାଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ମାପାଯାଇଥିଲା; ଏବଂ ଶେଷରେ ସେମାନେ ସେହି ମାନଦଣ୍ଡଠାରୁ କମ୍ ବୋଲି ଜଣାପଡ଼ିଲେ।

ମହାବୀରଙ୍କ ପ୍ରାୟ ତିନି ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ, ମଗଧ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରାୟ ବାର ବର୍ଷର ଭୀଷଣ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଆସିଥିଲା ବୋଲି ପରମ୍ପରା ମାନେ। ପ୍ରତିଦିନର ଭିକ୍ଷା ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ସାଧୁମାନେ ଆଉ ବଡ଼ ସଂଖ୍ୟାରେ ନିରାପଦରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ପାରୁ ନଥିଲେ। ମୌଖିକ ପ୍ରସାରଣର ଶୃଙ୍ଖଳା, ଅର୍ଥାତ୍ ପଠନ, ସଂଶୋଧନ ଓ ଏକ ସ୍ଥିର ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି, ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ, କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତ ସଭାମାନଙ୍କ ଚାପରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଲା। ଜୈନ ସଂଘ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲା; ଏବଂ ତା’ ସହିତ ଶାସ୍ତ୍ରର ସାମୂହିକ ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ଶ୍ଲୋକ ଶ୍ଲୋକ କରି, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୀଣ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ପରେ ଯାହା ଘଟିଲା ତାହାକୁ ଦିଗମ୍ବର ଓ ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ପରମ୍ପରା ଭିନ୍ନ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଦୁଇ ବିବରଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ନିଜେ ଜୈନ ଇତିହାସର ଏକ ଅଂଶ, ଯାହାକୁ ଢାଙ୍କି ସହଜ କରିବା ଏକ ତ୍ରୁଟି ନୁହେଁ।

ଆସନ୍ତା ଦୁର୍ଭିକ୍ଷକୁ ପୂର୍ବାନୁମାନ କରି ଭଦ୍ରବାହୁ ସାଧୁମାନଙ୍କର ଏକ ଦଳକୁ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାୟ ବାର ହଜାର, ମଗଧରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଆଡ଼କୁ, ଆଜିର କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଆଡ଼କୁ ନେଇଗଲେ ବୋଲି ଦିଗମ୍ବର ପରମ୍ପରା କହେ; ଏବଂ ଶେଷରେ ଶ୍ରବଣବେଳଗୋଳର ପାହାଡ଼ରେ ସ୍ଥାୟୀ ହେଲେ। ସେଠାକାର ଶିଳାଲିପି, ଯେଉଁଥିମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପ୍ରାୟ ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦର, ସମ୍ରାଟ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଭଦ୍ରବାହୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ। ଏହି ପରମ୍ପରା ମାନେ, ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ଭଦ୍ରବାହୁଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ହେବା ପାଇଁ ନିଜ ସିଂହାସନ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ହିଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଚେତନତା ସହ ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁକୁ ବରଣ କରିବାର ଜୈନ ସଲ୍ଲେଖନା ବିଧିରେ ନିଜ ଜୀବନ ସମାପ୍ତ କଲେ। ଏହି ବିବରଣୀରେ ଦକ୍ଷିଣକୁ ଯାଇଥିବା ଲୋକମାନେ, ଲୌକିକ ସମ୍ପତ୍ତିରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନାସକ୍ତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବାହ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ଭାବେ, ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ନଗ୍ନତାର ଆଚରଣ, ଅର୍ଥାତ୍ “ଆକାଶକୁ ବସ୍ତ୍ର ଭାବେ ଧାରଣ କରୁଥିବା” ଦିଗମ୍ବର ଆଚାରକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କଲେ। ଉତ୍ତରରେ ପଛରେ ରହିଥିବା ସାଧୁମାନେ ଦୂରତା ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଦକ୍ଷିଣ ସମାଜରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ଧୀରେ ଧୀରେ ତା’ ବଦଳରେ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହି ପରମ୍ପରା ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିଗମ୍ବର-ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ବିଭାଜନର ବୀଜ ଭାବେ ଗଣନା କରେ।

ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ପରମ୍ପରା, କଳ୍ପସୂତ୍ରର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ଥବିରାବଳୀରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାର ତାଲିକାରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଭାବେ, ଭଦ୍ରବାହୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ନୁହେଁ, ନେପାଳରେ ରଖେ; ସେହି ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ସେ ନିଜ ପାଇଁ ବାର ବର୍ଷର ମହାପ୍ରାଣ ଧ୍ୟାନ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେବା ପରେ, ମଗଧରେ ରହିଯାଇଥିବା ସାଧୁମାନେ ପାଟଳିପୁତ୍ରର ଏକ ପରିଷଦରେ ପୁନର୍ବାର ଏକତ୍ର ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେତିକି ଶାସ୍ତ୍ର ତଥାପି ପଠନ ହୋଇପାରୁଥିଲା, ତାହା ସ୍ମୃତିରୁ ଏକତ୍ର କରି, ସେହି ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକରୁ ଏକାଦଶ ଅଙ୍ଗ ସଂକଳନ କଲେ। ନିଜ ବ୍ରତରେ ମଗ୍ନ ଭଦ୍ରବାହୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବେ ସଭାରେ ଯୋଗ ଦେଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ପୂର୍ବଜ୍ଞାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହଜିଯିବାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ପାଞ୍ଚଶହ ସାଧୁଙ୍କୁ ନେପାଳକୁ ପଠାଯାଇଥିଲା, ଯାହାଫଳରେ ସେମାନେ ସିଧାସଳଖ ତାଙ୍କଠାରୁ ତାହା ଶିଖିପାରିବେ। ସେହି ପାଞ୍ଚଶହ ମଧ୍ୟରୁ, କଠିନ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ସମାପ୍ତ କରିବାର ଧୈର୍ୟ ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା କେବଳ ସ୍ଥୂଳଭଦ୍ରଙ୍କର ଥିଲା। ସେ ମଧ୍ୟ ଚଉଦରୁ କେବଳ ଦଶଟି ପୂର୍ବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପାଇଥିଲେ। ସ୍ଥବିରାବଳୀ ତାଙ୍କୁ ଭଦ୍ରବାହୁଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ବୋଲି ନାମିତ କରେ; କିନ୍ତୁ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ଅବଶିଷ୍ଟ ଚାରି ପୂର୍ବର ଗୋପନୀୟତାର ସର୍ତ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଭଦ୍ରବାହୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରସାରଣ କରିବାକୁ ମନା କଲେ; ଗୋଟିଏ ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ, ସେ ସେଗୁଡ଼ିକର ଶବ୍ଦ ଗଭୀର ଅର୍ଥ ବିନା ଶିଖାଇଥିଲେ।

ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରବାସ ଏବଂ ପାଟଳିପୁତ୍ର ପରିଷଦ କି ଭଦ୍ରବାହୁଙ୍କ ଜୀବନର ଗୋଟିଏ ସମୟକୁ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, ନା ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ପରସ୍ପର ଉପରେ ସ୍ତରେ ସ୍ତରେ ଜମା ହୋଇଥିବା ଦୁଇଟି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ମୃତିଧାରା, ସେ ବିଷୟରେ ଆଧୁନିକ ଗବେଷଣା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ପହଞ୍ଚି ନାହିଁ। ଦିଗମ୍ବର-ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ବିଭାଜନ ଠିକ୍ ଏହି ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ଏହି ଦାବି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୋଟିଏ ପାରମ୍ପରିକ ବିବରଣୀ, ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଐତିହାସିକ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ତଥାପି, କାହାଣୀର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଥିବା କ୍ଷତିକୁ ଉଭୟ ପରମ୍ପରା ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। କେବଳ ଭଦ୍ରବାହୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତଥାପି ବହନ ହୋଇଥିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଗମର ଅଖଣ୍ଡ ସ୍ମୃତି କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀଙ୍କ ପାଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପହଞ୍ଚିଲା ନାହିଁ। ସ୍ଥୂଳଭଦ୍ରଙ୍କ ଦଶଟି ପୂର୍ବ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପରେ ଆସିଥିବା ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କୁ କେବଳ ଆଂଶିକ ଭାବେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୀଢ଼ି ସହିତ ସେଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷୀଣ ହେଲା। ଭଦ୍ରବାହୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର କିଛି ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚଉଦ ପୂର୍ବ ଜୀବନ୍ତ ସ୍ମୃତିରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଗଲା; ତାଙ୍କ ପରେ କେହି ଦାବି କରିପାରିନଥିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଖ୍ୟାତିରେ ହିଁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଟିକିଥିଲା।

ଏହି କ୍ଷତିରୁ, ଜୈନ ଧର୍ମ କିପରି ନିଜ ଶିକ୍ଷାକୁ ଆଗକୁ ବହନ କରିବ ସେ ବିଷୟରେ ଦୁଇ ପରମ୍ପରା ଗୋଟିଏ ପ୍ରାୟୋଗିକ ପରିଣାମକୁ ଚିହ୍ନନ୍ତି। ପୂର୍ବ ପୀଢ଼ିର ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କୁ କେବଳ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ସ୍ମୃତି ଓ ଯୋଗ୍ୟ ଶିଷ୍ୟ ଦରକାର ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଭଦ୍ରବାହୁଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୀଢ଼ିଗୁଡ଼ିକ, ବିପରୀତ ଭାବେ, କ୍ରମଶଃ ଲିଖିତ ସଂକଳନ, ପ୍ରାଦେଶିକ ସମାଜ, ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଦଳରେ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ସଞ୍ଚିତ ଭାଷ୍ୟ ଉପରେ ଅଧିକ ନିର୍ଭର କଲେ। ପାଟଳିପୁତ୍ର ପରିଷଦର ଏକାଦଶ ଅଙ୍ଗ, ଭଦ୍ରବାହୁଙ୍କର ଏକଦା ଥିବା ସ୍ମୃତି ତୁଳନାରେ ଯେତେ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ ନା କାହିଁ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ଆଗମ-ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଭିତ୍ତି ପାଲଟିଲା। ଦକ୍ଷିଣରେ, ଭଦ୍ରବାହୁଙ୍କ ପ୍ରବାସ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ବଂଶାବଳୀ ଖୋଜିଥିବା ସମାଜ, ଶ୍ରବଣବେଳଗୋଳ ଓ ତା’ର ବାହାରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧାରା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଆଚରଣ ଓ ଗ୍ରନ୍ଥ-ପ୍ରସାରଣ ସଂରକ୍ଷଣ କଲା। ଏହି ଦୁଇ ବଂଶ କେହି ଶେଷ ଶ୍ରୁତକେବଳୀଙ୍କ ସହିତ ଯାହା ହଜିଗଲା ତାହା ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଦାବି କରନ୍ତି ନାହିଁ। ବରଂ, ତାଙ୍କ ପରେ ଯାହା ରହିଲା ତାହା ମଧ୍ୟରୁ ହିଁ, ଆଜି ବି ଦିଗମ୍ବର ଓ ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ଜୈନମାନେ ଯେଉଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଜୀବନ୍ତ ଆଚରଣ ଆଗକୁ ବହନ କରନ୍ତି, ତାହା ସେମାନେ ଗଢ଼ିଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଭଦ୍ରବାହୁଙ୍କୁ ସେହି ଧୁରୀ ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରି, ଯାହା ଉପରେ ସେମାନଙ୍କ ଇତିହାସ ମୋଡ଼ ନେଇଥିଲା।