ମହାବୀରଙ୍କ ଜୀବନ

ମହାବୀର, ଯାଙ୍କ ନାମର ଅର୍ଥ ମହାନ ବୀର, ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳଚକ୍ରର ଚତୁର୍ବିଂଶ ଓ ଶେଷ ତୀର୍ଥଙ୍କର ରୂପେ ଜୈନ ଧର୍ମରେ ପୂଜିତ; ତାଙ୍କ ଜୀବନ କଳ୍ପସୂତ୍ରର ଜିନଚରିତ୍ରରେ, ଅଧ୍ୟାୟ ୧ରୁ ୫ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲିପିବଦ୍ଧ ଅଛି। ରାଜକୁମାର ବର୍ଦ୍ଧମାନ ରୂପେ ସେ ବୈଶାଳୀ ନିକଟସ୍ଥ ପ୍ରାଚୀନ ନଗର କୁଣ୍ଡଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଆଜିର ବିହାର ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀରେ, ରାଜା ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଓ ରାଣୀ ତ୍ରିଶଳାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରୂପେ। ଜନ୍ମ ପୂର୍ବର ଏକ ଅସାଧାରଣ ବିବରଣୀ କଳ୍ପସୂତ୍ର ଲିପିବଦ୍ଧ କରିଛି: ମହାବୀରଙ୍କ ଆତ୍ମା ପ୍ରଥମେ ଦେବାନନ୍ଦା ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲା। ଭବିଷ୍ୟତ ତୀର୍ଥଙ୍କର ସେ ଜାତିରେ ଜନ୍ମିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ବୋଲି ଭାବି ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ଦିବ୍ୟ ସେନାପତି ହରିନୈଗମେଷୀଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ, ଏବଂ ଗର୍ଭକୁ ତାହାର ପରିବର୍ତ୍ତେ ତ୍ରିଶଳାଙ୍କ ଗର୍ଭକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କଲେ; ସେଠାରେ ଗର୍ଭଧାରଣ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜୈନ କଳା ଏହି ସ୍ଥାନାନ୍ତରକୁ ତାଙ୍କ ସମଗ୍ର ଜୀବନକାହାଣୀର ସର୍ବାଧିକ ବିଶିଷ୍ଟ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ରୂପେ ବାରମ୍ବାର ଚିତ୍ରିତ କରେ।

ରାଣୀ ତ୍ରିଶଳା ଗର୍ଭାବସ୍ଥାରେ ଚଉଦଟି ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଥିଲେ ବୋଲି ଲିପିବଦ୍ଧ ଅଛି; ପରେ ରାଜସଭାର ଜ୍ୟୋତିଷମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆଗାମୀ ମହତ୍ତ୍ୱର ସଙ୍କେତ ରୂପେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେଥିମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ହାତୀ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ପଦ୍ମରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସରୋବର ଏବଂ ଧୂଆଁହୀନ ଅଗ୍ନି ଥିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ୱପ୍ନ ଶିଶୁ ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗୁଣର ପୂର୍ବସୂଚନା ବୋଲି ମନେ କରାଯାଇଥିଲା; ଏକତ୍ର ମିଶି ସେଗୁଡ଼ିକ ରାଜପରିବାରକୁ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଇଥିଲା ଯେ ଆସନ୍ତା ରାଜକୁମାର ଜନ୍ମର ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ଅସାଧାରଣ ମହତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ନିରୂପିତ। ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ ରାଜା ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ବିଶେଷଭାବେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକାରମାନଙ୍କୁ ଡାକିଥିଲେ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ସ୍ୱପ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଶୁଭାଶୁଭ ସଙ୍କେତ ନ ଭାବି, ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ରାଜସଭାର ଔପଚାରିକ ଧ୍ୟାନର ଯୋଗ୍ୟ ବିଷୟ ଭାବିଥିଲେ।

ବର୍ଦ୍ଧମାନ ରାଜବୈଭବରେ ବଢ଼ିଲେ, ନିଜ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ରାଜକୁମାରଙ୍କଠାରୁ ଆଶା କରାଯାଉଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୁବିଧାରେ ଘେରି ରହି। ତଥାପି ସାନ ବୟସରୁ ସେ ସାଂସାରିକ ସୁଖ ପ୍ରତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନାସକ୍ତି ଦେଖାଇଲେ; ରାଜସଭାର ଅନ୍ୟ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିବା ଖେଳ ଓ ଆମୋଦ ଅପେକ୍ଷା ସେ ଶାନ୍ତ ଧ୍ୟାନକୁ ଅଧିକ ପସନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ଜୈନ ପରମ୍ପରା ମାନେ ଯେ ବାଳକ ଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅସାଧାରଣ ସ୍ଥିରତା ଓ ନିର୍ଭୟତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ତବୟସ୍କ ଜୀବନକୁ ସଂଜ୍ଞାୟିତ କରିବାକୁ ଥିବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶୃଙ୍ଖଳାର ପୂର୍ବାଭାସ ଥିଲା। ପରମ୍ପରା ଲିପିବଦ୍ଧ କରେ ଯେ ତାଙ୍କ ବୟସର ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କଠାରୁ ଆଶା କରାଯାଉଥିବା ଶିକାର, ଭୋଜି ଓ ଦରବାରୀ ମନୋରଞ୍ଜନରେ ସେ କେବେ ହେଲେ ଆନନ୍ଦ ପାଇ ନଥିଲେ; ରାଜଜୀବନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଡ଼ମ୍ବର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିର୍ଜନତା ପ୍ରତି ହିଁ ଆକର୍ଷିତ ରହିଲେ।

ତିରିଶ ବର୍ଷ ବୟସରେ, ପିତାମାତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ବର୍ଦ୍ଧମାନ ନିଜ ରାଜଜୀବନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ସେ ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତି ଦାନ କଲେ ଏବଂ ଏକ ଭ୍ରମଣଶୀଳ ତପସ୍ୱୀର ପଥ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରାସାଦ ଛାଡ଼ିଲେ। ସେ ନିଜ କେଶ କାଟିବା ବଦଳରେ ହାତରେ ଉପାଡ଼ିଲେ; ଏହି ପ୍ରଥାକୁ କେଶଲୋଚନ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଆଜି ବି ଜୈନ ସାଧୁମାନେ ପାଳନ କରନ୍ତି। ସେ ମୌନବ୍ରତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସରଳତା ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏକ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ନେଇଯାଇପାରିବା ପରିମାଣର ବାହାରେ ପରମ୍ପରା ଅନୁମତି ଦେଇଥିବା ଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ନିଜ ପାଖରେ ରଖିଲେ ନାହିଁ। ଗୋଟିଏ ବସ୍ତ୍ର ଥିଲା, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଶେଷରେ ନିଜେ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ରହୀନ ହୋଇ, ନିଜେ ବାଛିଥିବା ବୈରାଗ୍ୟର ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ହୋଇ ଠିଆ ହେଲେ।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ବାର ବର୍ଷ ବର୍ଦ୍ଧମାନ ଅତି କଠୋର ତପସ୍ୟା କଲେ; ପ୍ରାୟତଃ କୌଣସି ସ୍ଥିର ଆଶ୍ରୟ ବିନା ବୁଲି, ଦୀର୍ଘ ଉପବାସ କରି, ଏବଂ କଷ୍ଟ ଓ ଶତ୍ରୁତାକୁ ଅଚଳ ସମତାରେ ସହିଲେ। ଶତ୍ରୁ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦଂଶନ କଲେ, ଏବଂ ପାଗ ଓ ଭୂଭାଗର ସର୍ବାଧିକ କଠୋର ପରିସ୍ଥିତି ସେ ସହିଲେ ବୋଲି ଜୈନ ପରମ୍ପରା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ତଥାପି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଘାତକୁ ସେ ସମାନ ଅବିଚଳ ଶାନ୍ତିରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରୀକ୍ଷାକୁ ରାଗର ବିଷୟ ନ ଭାବି, ସଞ୍ଚିତ କର୍ମ ଝାଡ଼ିବାର ସୁଯୋଗ ରୂପେ ଦେଖିଲେ। ଜୈନ ସ୍ମୃତିରେ ଏହି କାଳକୁ କୌଣସି ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ସର୍ବାଧିକ କଠୋର ତପସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ରୂପେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜୈନ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଶୃଙ୍ଖଳା ଆଜି ବି ଏହାକୁ ନିଜ ଆଦର୍ଶ ରୂପେ ଧରି ରଖେ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିର ଜୈନ ତପସ୍ୱୀ ନିଜ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଏହା ସହିତ ମାପିଛନ୍ତି।

ସେହି ବାର ବର୍ଷର ଶେଷରେ, ଋଜୁପାଳିକା ନଦୀ କୂଳରେ, ଜୃମ୍ଭିକଗ୍ରାମ ନିକଟରେ ଏକ ସାଲ ବୃକ୍ଷ ତଳେ ଧ୍ୟାନରତ ଅବସ୍ଥାରେ, ବର୍ଦ୍ଧମାନ କେବଳଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅବରୋଧହୀନ ସର୍ବଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନ; ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ସ୍ୱୀକାର କରୁଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସିଦ୍ଧି। ଏହି କ୍ଷଣରୁ ସେ ମହାବୀର ନାମରେ ଜଣା ପଡ଼ିଲେ, ଏବଂ 'ବିଜେତା' ଅର୍ଥରେ ଜିନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ; ଆତ୍ମାକୁ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ର ସହ ବାନ୍ଧୁଥିବା ଅନ୍ତରର କଷାୟ ଓ ଆସକ୍ତି ଉପରେ ସେ ବିଜୟ ପାଇଥିଲେ। ଏହି ବିଜୟ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ବା ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତାରେ ନୁହେଁ, ବାର ବର୍ଷର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଅର୍ଜିତ ହୋଇଥିଲା।

ମହାବୀର ନିଜ ଜୀବନର ବାକି ତିରିଶ ବର୍ଷ ଉପଦେଶ ଦେଇ ବିତାଇଲେ; ନିଜ ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କୁ ସାଧୁ, ସାଧ୍ୱୀ, ଗୃହସ୍ଥ ପୁରୁଷ ଓ ଗୃହସ୍ଥ ସ୍ତ୍ରୀ, ଏହି ଚତୁର୍ବିଧ ସଂଘରେ ସଂଗଠିତ କଲେ। ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅପରିଗ୍ରହକୁ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ କରୁଥିବା ନୈତିକ ଓ ଦାର୍ଶନିକ କାଠାମୋ ସେ ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଯାହା ଆଜି ବି ଜୈନ ଆଚରଣକୁ ସଂଜ୍ଞାୟିତ କରୁଛି। ସେ ସମବସରଣ ନାମକ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶ ସଭାରୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ ବୋଲି ପରମ୍ପରା ବିଶ୍ୱାସ କରେ; ଯେଉଁଠାରେ ମଣିଷ, ପଶୁ ଓ ଦେବତା, ସବୁ ପ୍ରକାର ଜୀବ ତାଙ୍କୁ ଶୁଣିବାକୁ ଏକତ୍ରିତ ହେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବାଣୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ରୋତା ନିଜ ମାତୃଭାଷାରୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ବୁଝୁଥିଲେ; ସେ ଯେଉଁ ସତ୍ୟ ଶିଖାଇଥିଲେ ତାହା କୌଣସି ଏକ ଭାଷା ବା ସଂସ୍କୃତି ପାଇଁ ସୀମିତ ନଥିଲା ବୋଲି ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଜୈନ ପରମ୍ପରା ଏହି ବିବରଣୀକୁ ପାଠ କରେ।

ମହାବୀର ବାହାତ୍ତର ବର୍ଷ ବୟସରେ ପାବାପୁରୀରେ ଅନ୍ତିମ ମୁକ୍ତି, ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ତାଙ୍କ ଆତ୍ମା ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଗତ ହୋଇ, ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳଚକ୍ର ପାଇଁ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ବଂଶାବଳୀର ସମାପ୍ତି ଘଟାଇଲା। ରାଜପୁତ୍ର ରୂପେ ଜନ୍ମରୁ ବାର ବର୍ଷର ଅତୁଳନୀୟ ତପସ୍ୟା ଦେଇ, ତାଙ୍କ ସର୍ବଜ୍ଞତା ପରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଉପଦେଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଏକ ଏପରି ଆଦର୍ଶ ଯାହା ଜୈନ ସାଧୁ ଓ ଗୃହସ୍ଥ ଅନୁଗାମୀ ଉଭୟ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ମୁକ୍ତି ଯେତେ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ମନେ ହେଉ, ତାହା ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଆତ୍ମାର ଅନ୍ତିମ ପହଞ୍ଚ ବାହାରେ ନୁହେଁ, ଏହାର ସର୍ବାଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଏହା; ସେହି ସାଧନା ପାଇଁ ଯେତେ ବର୍ଷର ନିରନ୍ତର ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଶେଷରେ ଆବଶ୍ୟକ ହେଉ ନା କାହିଁକି।