କେବଳଜ୍ଞାନ

ଜୈନ ପରମ୍ପରାରେ କେବଳଜ୍ଞାନ ପରମ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସିଦ୍ଧି ଭାବେ ଠିଆ ହୋଇଛି: ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନନ୍ତ ଏବଂ ଅନାବୃତ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ଅବସ୍ଥା। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଉମାସ୍ୱାତିଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ର (ଶ୍ଲୋକ 10.1) ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ କହେ ଏହା କିପରି ଉଦୟ ହୁଏ। ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରଥମେ ମୋହନୀୟ କର୍ମର କ୍ଷୟ କରିବାକୁ ପଡ଼େ — ସମ୍ୟକ୍ ଆଚରଣ ଓ ବିଶ୍ୱାସକୁ ଭ୍ରମିତ କରୁଥିବା କର୍ମ। କେବଳ ତା'ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ତିନୋଟି ଘାତି, ଅର୍ଥାତ୍ ବିନାଶକାରୀ, କର୍ମକୁ ଏକତ୍ର ନଷ୍ଟ କରିହେବ: ଜ୍ଞାନକୁ ଆବୃତ କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନାବରଣୀୟ; ଦର୍ଶନକୁ ଆବୃତ କରୁଥିବା ଦର୍ଶନାବରଣ; ଏବଂ ଆତ୍ମାର ନିଜସ୍ୱ ଶକ୍ତିକୁ ବାଧା ଦେଉଥିବା ଅନ୍ତରାୟ। ଚାରୋଟି ଦୂର ହେଲେ ଆତ୍ମାର ସହଜ ପ୍ରଭାକୁ ଆବୃତ କରିବା ପାଇଁ ଆଉ କିଛି ରହେ ନାହିଁ, ଏବଂ କେବଳଜ୍ଞାନ କ୍ରମଶଃ ନୁହେଁ, ଏକକାଳୀନ ଭାବେ ଉଦୟ ହୁଏ।

ଏହା ସେହି ଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ କିମ୍ବା ବୌଦ୍ଧିକ ଯୁକ୍ତିରେ ଗଢ଼ା ହୁଏ, ଯେପରି ସାଧାରଣ ମାନବୀୟ ବୁଝାମଣା ବଢ଼େ। ଏହା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ତା'ର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଟିଳତାରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ଅବାଧ ଭାବେ ଦେଖିବା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆତ୍ମା, ପଦାର୍ଥର ପ୍ରତ୍ୟେକ କଣିକା, ପୁଦ୍ଗଳ, ଏବଂ ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘଟଣା ଏକତ୍ର ଜଣାପଡ଼େ; ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଯୁକ୍ତିପ୍ରକ୍ରିୟା ରହେ ନାହିଁ। ଜୈନ ଗ୍ରନ୍ଥମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ନିଜ ହାତର ତଳହରେ ଦେଖିବା ସହ ତୁଳନା କରନ୍ତି। ନିଜ ଓ ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାଧା ଦୂର କରିଥିବା ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏବେ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଆଉ କୌଣସି ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ହୁଏ ନାହିଁ।

ଏହି କାଳଚକ୍ରରେ ଜୈନ ପରମ୍ପରା ଚିହ୍ନଟ କରୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ପାଇଁ, କେବଳଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ଅସଂଖ୍ୟ ଜନ୍ମର କଠୋର ତପ, ଅଟଳ ଅହିଂସା ଓ ଗଭୀର ଆତ୍ମ-ଶୃଙ୍ଖଳାର ପରାକାଷ୍ଠା, ଯାହା ଶେଷରେ ନିଜର ଚରମ ଫଳରେ ପହଞ୍ଚେ। ଏହି ଯୁଗର ଶେଷ ତୀର୍ଥଙ୍କର ମହାବୀର ନିଜେ, କଳ୍ପସୂତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଅନୁସାରେ, ବାର ବର୍ଷର ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ତପ ପରେ କେବଳଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଥିବା ଲିପିବଦ୍ଧ। ସେ ଏତେ ସ୍ଥିରତା ଓ ସହନଶୀଳତାରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ଚାରିପାଖର ଭୌତିକ ଜଗତ ବିଷୟରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରାୟ କୌଣସି ବୋଧ ନଥିଲା ବୋଲି ଗ୍ରନ୍ଥ ଲେଖେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ପଥ ଗୋଟିଏ ଦ୍ୱାର ଦେଇ ଯାଏ — ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିବା ସେହି କ୍ରମରେ ସେହି ଚାରି କର୍ମର କ୍ଷୟ, ସେ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଯେଉଁ ଯୁଗରେ ବା ଯେଉଁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଜନ୍ମିଥାଆନ୍ତୁ ନା କାହିଁକି।

ଏକ ଆତ୍ମା କେବଳଜ୍ଞାନ ପାଇଲେ, ନବୀନ ସର୍ବଜ୍ଞ ଜୀବ ଉପଦେଶ ଦେଇପାରିବା ପାଇଁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ସଭାଗୃହ, ସମବସରଣ, ସ୍ୱୟଂ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ବୋଲି ଜୈନ ପରମ୍ପରା ବିଶ୍ୱାସ କରେ। ସେଥିରେ ଆସୀନ କେବଳୀ — ଯିଏ କେବଳଜ୍ଞାନ ପାଇଛନ୍ତି — ଏକ ନୀରବ କିନ୍ତୁ ରୂପାନ୍ତରକାରୀ ଉପସ୍ଥିତି ବିକିରଣ କରନ୍ତି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ଉପସ୍ଥିତି ସାଧାରଣତଃ ପରସ୍ପରକୁ ଶିକାର କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁତା ଶାନ୍ତ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଉପଦେଶ ଶୁଣିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକ ସଭାରେ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଜ୍ଞାନୋଦୟ ପରେ ପ୍ରଥମ ଉପଦେଶ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ସମବସରଣରେ ହିଁ ହୁଏ — ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଶୁଣିପାରୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ପାଇଁ ଏକ ଶିକ୍ଷାରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

ସର୍ବଜ୍ଞତା ପାଇବା ପରେ କେବଳୀ ଯେଉଁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜେ ଶ୍ରୁତଜ୍ଞାନ, ଅର୍ଥାତ୍ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଜ୍ଞାନ, କୁହାଯାଏ। ଏହି ଉପଦେଶ-ସମ୍ଭାର ପ୍ରଥମେ ମୁଖରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ପରେ କେବଳ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲିଖିତ ରୂପ ପାଇଥିଲା; ଏହା ଜୈନ ସାଧନାକୁ ଧର୍ମ ଆଡ଼କୁ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ମୂଳ ଶାସ୍ତ୍ର ଗଢ଼େ। ଏହି ଅର୍ଥରେ କେବଳଜ୍ଞାନ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସିଦ୍ଧି ନୁହେଁ, ବରଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ଜୈନ ଶାସ୍ତ୍ର ଯାହାଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ଦାବି କରେ, ସେହି ପ୍ରକୃତ ଉତ୍ସ ମଧ୍ୟ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରନ୍ଥ ନିଜର ଅଧିକାରକୁ ଏମିତି ଏକ କ୍ଷଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରାଇ ନିଏ: ଏକ ଆତ୍ମାର ନିଜସ୍ୱ ବାଧା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂର ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ତା'ର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଅସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଭାବେ ଏପରି ଶବ୍ଦରେ ବାଣ୍ଟି ହେଲା, ଯାହା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେହି ଉପଲବ୍ଧି ପାଇନଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିପାରେ।

ଜୈନ ସାଧକମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳଜ୍ଞାନ ଦୂରର, ଅପ୍ରାପ୍ୟ କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ଅବସ୍ଥା ନୁହେଁ, ବରଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସମ୍ଭାବନାର ପରମ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ସେହି ଅନନ୍ତ ଜ୍ଞାନ, ଦର୍ଶନ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଶକ୍ତିର ସାମର୍ଥ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆତ୍ମାରେ ପୂର୍ବରୁ ରହିଛି ବୋଲି ଜୈନ ଶିକ୍ଷା କୁହେ। ଜଣେ ତୀର୍ଥଙ୍କର ବର୍ତ୍ତମାନ ଦୂର କରି ସାରିଥିବା ସେହି ଚାରି ଘାତି କର୍ମ କେବଳ ତାକୁ ଆବୃତ କରିଥାଏ। ଚିନ୍ତା, ବାକ୍ୟ ଓ କର୍ମକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନେ ନିଜେ ଆଚରିଥିବା ସେହି ଅହିଂସା ଓ ବିବେକର ଅଭ୍ୟାସ କରି, ଏକ ସାଧାରଣ ଆତ୍ମା ସେହି ପଥରେ ଚାଲେ, ଯେଉଁ ପଥକୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ କେବଳୀ ଆଲୋକିତ କରିଛନ୍ତି। ତାହା ଯେତେ ଧୀରେ ହେଉ, ସେ ସେହି ସର୍ବଜ୍ଞତା ଓ ଏହା ସମ୍ଭବ କରୁଥିବା ମୋକ୍ଷର ଚିରନ୍ତନ ଶାନ୍ତି ଆଡ଼କୁ ନିକଟତର ହୁଏ।

ଜୈନ ଜ୍ଞାନମୀମାଂସା କେବଳଜ୍ଞାନ ତଳେ ଅନେକ ଅନ୍ୟ, ନିମ୍ନସ୍ତରୀୟ ଜ୍ଞାନ ରୂପର ନାମ ଦିଏ: ମତିଜ୍ଞାନ, ଅର୍ଥାତ୍ ସାଧାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗ୍ରହଣ ଓ ଯୁକ୍ତି; ଶ୍ରୁତଜ୍ଞାନ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସାକ୍ଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ଜ୍ଞାନ; ଅବଧିଜ୍ଞାନ, କେତେକ ଭୌତିକ ବସ୍ତୁ ଓ ଘଟଣା ପାଇଁ ସୀମିତ ସୀମିତ ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟି; ଏବଂ ମନଃପର୍ଯ୍ୟବଜ୍ଞାନ, ଅନ୍ୟର ଚିନ୍ତାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପାଠ, ଯାହା କେବଳ ଉନ୍ନତ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ। ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟେକ କୌଣସି ନା କୌଣସି ଭାବେ ଅସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ମଧ୍ୟସ୍ଥତା-ଯୁକ୍ତ — ଦୂରତା, କାଳ, କିମ୍ବା କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବା ସାମର୍ଥ୍ୟର ସୀମାରେ ଆବଦ୍ଧ। କେବଳଜ୍ଞାନ ଏକମାତ୍ର ସୀମାହୀନ; ଏବଂ ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ଏହାକୁ ଚାରି ନିମ୍ନ ରୂପଠାରୁ କେବଳ ସେହି ଜାତୀୟ ଜ୍ଞାନର ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରୂପ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଶ୍ରେଣୀଗତ ଭାବେ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଗଣେ — ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗ୍ରହଣ, ଅନୁମାନ ବା କୁହାଯିବାର କିଛି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଥାଏ, ସେଠାରେ କେବଳଜ୍ଞାନରେ କୌଣସି ପ୍ରକ୍ରିୟା ନାହିଁ, କେବଳ ଯାହା ଅଛି ତାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରତି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପସ୍ଥିତି ଥାଏ।

କେବଳୀଙ୍କ ସର୍ବଜ୍ଞତା, ଏହାର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣତା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଜୈନ ପରମ୍ପରାରେ ଜଗତରୁ ପଛକୁ ହଟି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ, ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ଆନନ୍ଦରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହେବାର ଚିତ୍ର ଭାବେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇନାହିଁ। ବରଂ ଠିକ୍ ବିପରୀତ: କେବଳୀଙ୍କ ଜ୍ଞାନର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣତା ହିଁ ତାଙ୍କୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱସନୀୟତା ସହିତ ଉପଦେଶ ଦେବାକୁ ସକ୍ଷମ କରେ; କାରଣ ବାସ୍ତବତାକୁ ସିଧାସଳଖ ବୁଝୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ମୁକ୍ତିପଥ ବିଷୟରେ କିଛି ଅନିଶ୍ଚିତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ କଥାରେ ଜଣା ରହେ ନାହିଁ। ନବୀନ ସର୍ବଜ୍ଞ ଜୀବକୁ ଜୈନ ଗ୍ରନ୍ଥମାନେ ଯେଉଁ କରୁଣା ଆରୋପ କରନ୍ତି, ତାହା ଏହି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣତାରୁ ହିଁ ସହଜ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ — ପରେ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିବା କିଛି ଭାବେ ନୁହେଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆତ୍ମାର ଅବସ୍ଥା କୌଣସି ବାଧା ବିନା ଦେଖିବା ପରେ, କେବଳୀ କେବଳ ମନେ ରଖାଯାଇଥିବା ସିଦ୍ଧାନ୍ତରୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମବସରଣରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ରୋତା ପାଇଁ ଏବେ କ'ଣ ଶୁଣିବା ଆବଶ୍ୟକ ତାହାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ମଧ୍ୟସ୍ଥତାହୀନ ଜ୍ଞାନରୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।