ଜୀବ ଓ ଅଜୀବ

ଜୈନ ତତ୍ତ୍ୱମୀମାଂସାର ହୃଦୟରେ ଏକ ମୂଳଭୂତ ଦ୍ୱୈତବାଦ ରହିଛି, ଯାହା ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଉମାସ୍ୱାତିଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ରରେ (ଅଧ୍ୟାୟ ୫) ଲିପିବଦ୍ଧ, ଯାହା ଜୈନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ସୁସଂବଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ: ସମଗ୍ର ସତ୍ୟର ଜୀବ ଓ ଅଜୀବରେ ବିଭାଜନ। ଏହି ଧାରଣାରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କୌଣସି ଅରାଜକ ଦୁର୍ଘଟଣା ନୁହେଁ, କିମ୍ବା କୌଣସି ଏକ ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତାର ବିସ୍ତାର ନୁହେଁ। ଏହା ଛଅଟି ଶାଶ୍ୱତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଏକ ବିଶାଳ, ଅସୃଷ୍ଟ ବିସ୍ତାର, ଯେଉଁଥିରୁ ଗୋଟିଏ ଚେତନ ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ଅଚେତନ, ଯାହା ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷ ବିନା ଏକତ୍ର ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହି ମୂଳଭୂତ ବିଭାଜନ ସେହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ପ୍ରଦାନ କରେ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୈନ ସାଧକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏହାକୁ ବୁଝିବା ସାଂସାରିକ ବନ୍ଧନ ଓ ତାହାଠାରୁ ମୁକ୍ତିର ପଥ ଦୁଇଟିକୁ ବୁଝିବା ଦିଗରେ ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ।

ଜୀବ, ସଜୀବ ଆତ୍ମା, ଜୈନ ଶିକ୍ଷାରେ ଏହାର ଶୁଦ୍ଧ, ଅବାଧିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅନନ୍ତ ଦର୍ଶନ, ଅନନ୍ତ ଜ୍ଞାନ, ଅନନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ଏହା ମୂଳତଃ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପରେ ଅମର, ଯଦିଓ ପ୍ରାୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆତ୍ମାର ସାଧାରଣ ଅନୁଭୂତିରେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧତା ଆବୃତ। ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜୀବାଣୁ, ଏକ ବୃକ୍ଷ, ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ନିବିଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଜୈନମାନେ ସିଦ୍ଧଶିଳା ବୋଲି ଡାକୁଥିବା ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବାସ କରୁ, ଜୀବ ସେହି ଏକା ମୂଳ ଚେତନ ପରିଚୟ ନିଜ ବର୍ତ୍ତମାନର ଶରୀର ତଳେ ରଖେ। ଏହାର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଗୁଣ ହେଲା ଚେତନା, ସେହି ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବକୁ ଚାରିପଟର ସମଗ୍ର ଅଚେତନ ଜଗତରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୃଥକ କରେ।

ଜୀବଠାରୁ ପୃଥକ ଭାବେ ଅଜୀବ ରହିଛି, ଯାହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ର ପାଞ୍ଚଟି ଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ବିଭକ୍ତ କରେ: ପୁଦ୍ଗଳ, ପଦାର୍ଥ; ଆକାଶ, ସ୍ଥାନ; କାଳ, ସମୟ; ଧର୍ମ, ଗତିକୁ ସମ୍ଭବ କରୁଥିବା ମାଧ୍ୟମ; ଏବଂ ଅଧର୍ମ, ସ୍ଥିରତାକୁ ସମ୍ଭବ କରୁଥିବା ମାଧ୍ୟମ। ଏହି ପାଞ୍ଚ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ପୁଦ୍ଗଳର ରୂପ ଅଛି, ଯାହା ସଂଯୋଗ, ରୂପାନ୍ତର ଏବଂ କ୍ଷୟ ପାଇଁ ସକ୍ଷମ, ଆତ୍ମାମାନେ ବାସ କରୁଥିବା ଭୌତିକ ଶରୀର, ସେମାନଙ୍କ ପାଦ ତଳ ପୃଥିବୀ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ବାନ୍ଧୁଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ କାର୍ମିକ କଣିକା ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ। ଅବଶିଷ୍ଟ ଚାରି ଅଜୀବ ଦ୍ରବ୍ୟ ରୂପହୀନ, କିନ୍ତୁ ସମାନ ଭାବେ ବାସ୍ତବ: ଜୈନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡବିଜ୍ଞାନ ମାନେ ଯେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ବିନା, କିଛି ବି ଗତି କରିପାରେ ନାହିଁ କିମ୍ବା ସ୍ଥିର ହୋଇପାରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଆକାଶ ଓ କାଳ ବିନା, କିଛି ବି ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିପାରେ ନାହିଁ କିମ୍ବା ସମୟରେ ଟିକି ରହିପାରେ ନାହିଁ। ଜୈନ ବୁଝାମଣାରେ ଅଜୀବ ମନ୍ଦ ବା ମାୟା ନୁହେଁ। ଏହା ସେହି ଆବଶ୍ୟକ କ୍ଷେତ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ସାଂସାରିକ ଅନୁଭୂତି ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

ଜୈନ ଶିକ୍ଷାରେ, ମାନବୀୟ ଅବସ୍ଥା ଏହି ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀଗତ ଭାବେ ଭିନ୍ନ ସତ୍ୟର ଜଟିଳତା ଦ୍ୱାରା ପରିଭାଷିତ। ଅଜ୍ଞାନ ଓ କଷାୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ, ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ଚେତନ ଜୀବ କାର୍ମିକ ପଦାର୍ଥର ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣିକା, ଯାହା ପୁଦ୍ଗଳର ଏକ ରୂପ, ଆକର୍ଷିତ କରେ, ଯାହା ଆତ୍ମାକୁ ସେପରି ଭାବେ ଲାଗିଥାଏ ଯେପରି ଆର୍ଦ୍ର ଦର୍ପଣ ଉପରେ ଧୂଳି ଜମେ। ଏହି କାର୍ମିକ ଆବରଣ ଆତ୍ମାର ଜନ୍ମଜାତ ଦୀପ୍ତି ଆବୃତ କରେ ଏବଂ ଜୀବକୁ ସଂସାରରେ ବନ୍ଦୀ କରେ, ଜନ୍ମ, ଦୁଃଖ, ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଅବିରାମ ଚକ୍ରରେ। ଏହି ଢାଞ୍ଚାରେ ମାନବ ଜୀବନ ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ସୁଯୋଗ ଭାବେ ବିବେଚିତ: ଅନୁଶାସିତ ନୈତିକ ଜୀବନ, ଧ୍ୟାନ, ଏବଂ ସର୍ବୋପରି ଅହିଂସା, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବନ ରୂପ ପ୍ରତି ଅହିଂସା, ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ଆତ୍ମା ନୂତନ କର୍ମର ପ୍ରବାହ ରୋକିପାରେ ଏବଂ ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇଛି ତାହା ଝାଡ଼ି ଦେବା ଆରମ୍ଭ କରିପାରେ।

ଜୈନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାର ପଥ, ମୂଳରେ, ବିବେକର ଏକ ଅନୁଶାସନ, ଅର୍ଥାତ୍ ବିଚାର ଶକ୍ତି, ଚେତନ ସ୍ୱକୁ ଯେଉଁ ଅଚେତନ ପଦାର୍ଥ ସହ ସେ ଜଟିଳ ହୋଇଛି ତାହାଠାରୁ ସାବଧାନତାର ସହିତ ପୃଥକ କରିବା। ସାଧକର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବଢ଼ୁଥିବା ସ୍ପଷ୍ଟତା ସହ ଏହା ଚିହ୍ନିବା, “ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜୀବ, ଯାହା ମୋତେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଘେରି ରହିଥିବା ଭୌତିକ ଶରୀର ଓ ମନଠାରୁ ଭିନ୍ନ।” ଏହି ଚିହ୍ନଟ ଏକ ଥରରେ ଆସିଥିବା କୌଣସି ଏକକ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ନୁହେଁ, ବରଂ ଜୀବନସାରା ବଜାୟ ରଖାଯାଇଥିବା ଏକ ଅନୁଶାସନ, ଯାହା ସେହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିସ୍ଥିତି ବିରୁଦ୍ଧରେ ପରଖାଯାଏ ଯାହା ଆତ୍ମାକୁ ଯାହା ସେ ନୁହେଁ ତାହା ସହିତ ପୁନଃ ପରିଚୟ କରିବାକୁ ପ୍ରଲୋଭନ ଦିଏ। ଯେପରି କାର୍ମିକ ଅଜୀବକୁ କେବଳ ବିଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ କ୍ରମଶଃ ଶୁଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ଆତ୍ମାର ନିଜର ଜନ୍ମଜାତ ଗୁଣ, ଏତେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଆବୃତ, କମ୍ ଅବରୋଧ ସହିତ ଚମକିବାକୁ ଲାଗେ।

ଏହା ଏପରି ଏକ ବିଭେଦ ନୁହେଁ ଯାହାକୁ ଜୈନ ଶିକ୍ଷା କେବଳ ଶୈକ୍ଷିକ ବୋଲି ମାନେ। ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରରେ ଠୋସ ଅଭ୍ୟାସକୁ ଆକାର ଦିଏ, ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ମୁନି-ବ୍ରତଠାରୁ ସର୍ବାଧିକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୈନିକ ଅଭ୍ୟାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଜଣେ ଜୈନ ମୁନି ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପ ପୂର୍ବରୁ ମାର୍ଗ ବୁହାରନ୍ତି ଏବଂ ପାନୀୟ ଜଳ ଛାଣନ୍ତି, କୌଣସି ଅତ୍ୟଧିକ ଶୁଚିତା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହି ଉଭୟ ଅଭ୍ୟାସ ସେହି ଜୀବର ହାନି ନ୍ୟୂନତମ କରେ ଯାହା ଅନ୍ୟଥା ସେହି ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଅଣଦେଖା ରହିପାରେ ଯାହା ଏକ ଅପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ଆଖିକୁ ସାଧାରଣ ଅଜୀବ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଧୂଳି, କୀଟ, କିମ୍ବା ଜଳରେ ସୂକ୍ଷ୍ମଜୀବ ସଜୀବ ଆତ୍ମା, ଯେଉଁମାନେ କୌଣସି ମାନବ ଜୀବ ପରି ସମାନ ମୌଳିକ ବିଚାରର ପାତ୍ର, ସେମାନଙ୍କର ବାହ୍ୟ ରୂପ ଯେତେ ଭିନ୍ନ ହେଉ ନା କାହିଁକି। ଜଣେ ସାଧକଙ୍କର ଜୀବ ଓ ଅଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ବିଚାରଶକ୍ତି ଯେତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୁଏ, ତାଙ୍କ ଅହିଂସା ସେତେ ସଠିକ ଭାବେ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଇପାରେ, କାରଣ ଜୈନ ବୁଝାମଣାରେ, ଦୁର୍ଘଟଣାବଶତଃ ଏଡ଼ାଯାଇଥିବା କ୍ଷତି, ଯାହା ପ୍ରକୃତରେ ଜୀବିତ ତାହାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିହ୍ନଟ ମାଧ୍ୟମରେ ଏଡ଼ାଯାଇଥିବା କ୍ଷତି ଅପେକ୍ଷା ବହୁତ କମ ମୂଲ୍ୟ ରଖେ।

ଯେତେବେଳେ ଏକ ଆତ୍ମା ଶେଷରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ମିକ ଅଜୀବଠାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ମାନେ ଯେ ସେ କୌଣସି ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରୟାସ ବିନା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶିଖର, ସିଦ୍ଧଶିଳା, ଆଡ଼କୁ ଉଠେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସଦାକାଳ ନିଜ ସ୍ୱାଭାବିକ ସର୍ବଜ୍ଞତା ଏବଂ ଅଖଣ୍ଡ ଶାନ୍ତିର ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ। ଏହି ଅନ୍ତିମ ମୁକ୍ତି, ମୋକ୍ଷ, ଆତ୍ମା କିଛି ନୂତନ ଲାଭ କରେ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ ନାହିଁ, ବରଂ ଯାହା ଜୀବ ସବୁବେଳେ ଥିଲା ତାହାକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଥିବା ସମସ୍ତ କିଛି ଅପସାରଣ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ। ଜୀବ ଓ ଅଜୀବର ଚିନ୍ତନ, ଏହି ଆଲୋକରେ, ଜୈନ ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ କେବେ ବି କେବଳ ଏକ ବୌଦ୍ଧିକ ବ୍ୟାୟାମ ନୁହେଁ। ଏହା ସେହି ବୈଚାରିକ ଚାବି ଯାହା ମୁକ୍ତିର ସମଗ୍ର ପଥକୁ ବୋଧଗମ୍ୟ କରେ: ପ୍ରଥମେ ଜଣେ ବାସ୍ତବରେ କ'ଣ ଏବଂ କ'ଣ ନୁହେଁ ତାହା ନ ବୁଝି, ଅହିଂସା, ଧ୍ୟାନ, କିମ୍ବା ନୈତିକ ସଂଯମର କୌଣସି ଅନୁଶାସନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏପରିକି ଜଣେ ଜୈନ ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁଶାସନର କୌଣସି ରୂପ ପାଳନ କରନ୍ତି, ପାଣି ଛାଣିବା କିମ୍ବା ମୂଳ ପନିପରିବା ଏଡ଼ାଇବା, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ସମୟରେ ଅନେକ ଆତ୍ମା ବାସ କରନ୍ତି ବୋଲି ମାନାଯାଏ, ଏହି ମୌଳିକ ବିଚାରଶକ୍ତିକୁ ସେହି ଜୀବନକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ସମୟରେ ଯାହା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଅଭ୍ୟାସକୁ ଏହାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁସରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ।