ಜೀವ ಮತ್ತು ಅಜೀವ

ಜೈನ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮೂಲಭೂತ ದ್ವಂದ್ವವಿದೆ; ಅದು ಆಚಾರ್ಯ ಉಮಾಸ್ವಾತಿಯವರ ತತ್ತ್ವಾರ್ಥ ಸೂತ್ರದ ಐದನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಗ್ರಂಥವಾದ ಇದು ಸಮಸ್ತ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಜೀವ ಮತ್ತು ಅಜೀವ ಎಂದು ವಿಭಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ಒಂದು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ಒಂದು ದೈವಿಕ ತತ್ತ್ವದ ವಿಸ್ತರಣೆಯೂ ಅಲ್ಲ. ಅದು ಆರು ಶಾಶ್ವತ ದ್ರವ್ಯಗಳ ವಿಶಾಲ, ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಡದ ವಿಸ್ತಾರ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚೇತನ ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಐದು ಅಚೇತನ; ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ. ಈ ಮೂಲಭೂತ ವಿಭಜನೆಯೇ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಜೈನ ಸಾಧಕನು ವಿಶ್ವವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ; ಅದನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಲೌಕಿಕ ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಮಾರ್ಗ ಎರಡನ್ನೂ ಅರಿಯುವ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ.

ಜೀವ, ಅಂದರೆ ಜೀವಂತ ಆತ್ಮ, ಶುದ್ಧ, ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅನಂತ ದರ್ಶನ, ಅನಂತ ಜ್ಞಾನ, ಅನಂತ ಆನಂದ ಮತ್ತು ಅನಂತ ಶಕ್ತಿ ಎಂದು ಜೈನ ಬೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಣೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅದು ಮೂಲತಃ ಶುದ್ಧವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ನಿಜ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಅಮರವಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆತ್ಮದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಈ ಶುದ್ಧತೆ ಮರೆಯಾಗಿದೆ. ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣುಜೀವಿಯಲ್ಲಾಗಲಿ, ಮರದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಜೈನರು ಸಿದ್ಧಶಿಲಾ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ವಿಮುಕ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಾಗಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದರೂ, ಜೀವ ಪ್ರಸ್ತುತ ದೇಹ ಯಾವುದೇ ಆಗಿರಲಿ, ಅದರ ಕೆಳಗೆ ಅದೇ ಮೂಲಭೂತ, ಚೇತನ ಅಸ್ಮಿತೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅದರ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣ ಚೇತನ, ಅಂದರೆ ಸಂವೇದನಾಶಕ್ತಿ; ಇದೇ ಒಂದು ಗುಣ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವವನ್ನು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಚೇತನ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಜೀವದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದು ಅಜೀವ; ತತ್ತ್ವಾರ್ಥ ಸೂತ್ರವು ಅದನ್ನು ಐದು ವಿಭಿನ್ನ ದ್ರವ್ಯಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸುತ್ತದೆ: ಪುದ್ಗಲ, ಅಂದರೆ ದ್ರವ್ಯ; ಆಕಾಶ, ಅಂದರೆ ಅವಕಾಶ; ಕಾಲ, ಅಂದರೆ ಸಮಯ; ಧರ್ಮ, ಅಂದರೆ ಚಲನೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಮಾಧ್ಯಮ; ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮ, ಅಂದರೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಮಾಧ್ಯಮ. ಈ ಐದರಲ್ಲಿ ಪುದ್ಗಲ ಮಾತ್ರ ರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಸಂಯೋಜನೆ, ಪರಿವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಬಲ್ಲದು; ಆತ್ಮಗಳು ವಾಸಿಸುವ ಭೌತಿಕ ದೇಹಗಳು, ಅವರ ಕಾಲ ಕೆಳಗಿನ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ಬಂಧಿಸುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕರ್ಮಕಣಗಳಾಗಿ ಅದು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಉಳಿದ ನಾಲ್ಕು ಅಜೀವ ದ್ರವ್ಯಗಳು ರೂಪರಹಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅಷ್ಟೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿವೆ: ಜೈನ ವಿಶ್ವವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಕಾರ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಏನೂ ಚಲಿಸಲೂ ವಿಶ್ರಮಿಸಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ; ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಕಾಲ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಯಾವುದೂ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಕಾಲದ ಮೂಲಕ ಉಳಿಯಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಜೈನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಜೀವ ಕೆಟ್ಟದ್ದೂ ಅಲ್ಲ, ಭ್ರಮೆಯೂ ಅಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವದ ಲೌಕಿಕ ಅನುಭವ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಅನಿವಾರ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರ ಅದು.

ಜೈನ ಬೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾನವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಈ ಎರಡು ವರ್ಗ-ಭಿನ್ನ ವಾಸ್ತವಗಳ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯಿಂದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಭಾವೋದ್ರೇಕ, ಅಂದರೆ ಕಷಾಯದ ಮೂಲಕ, ಚೇತನ ಜೀವವು ಕರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಣಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ; ಅವು ಪುದ್ಗಲದ ಒಂದು ರೂಪ. ಒದ್ದೆಯಾದ ಕನ್ನಡಿಯ ಮೇಲೆ ಧೂಳು ಕುಳಿತಂತೆ ಈ ಕಣಗಳು ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಈ ಕರ್ಮದ ಹೊದಿಕೆ ಆತ್ಮದ ಸಹಜ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿ, ಜೀವವನ್ನು ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಜನನ, ದುಃಖ ಮತ್ತು ಮರಣದ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಚಕ್ರ. ಈ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಜೀವನವನ್ನು ಅಪರೂಪದ ಮತ್ತು ಅಮೂಲ್ಯ ಅವಕಾಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ: ಶಿಸ್ತಿನ ನೈತಿಕ ಬದುಕು, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ರೂಪದ ಜೀವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಹಿಂಸೆಯ ಮೂಲಕ, ಆತ್ಮವು ಹೊಸ ಕರ್ಮದ ಒಳಹರಿವನ್ನು ತಡೆಯಬಹುದು ಮತ್ತು ಈಗಾಗಲೇ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಳಚಲು ಆರಂಭಿಸಬಹುದು.

ಜೈನ ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಮಾರ್ಗವು ಅದರ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಶಿಸ್ತು; ಅಂದರೆ ವಿವೇಚನೆ, ಚೇತನ ಸ್ವಯಂ ತಾನು ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿರುವ ಅಚೇತನ ದ್ರವ್ಯದಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುವುದು. ಸಾಧಕನ ಕಾರ್ಯವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸುವುದು: “ನಾನು ಶುದ್ಧ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಜೀವ; ನನ್ನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದಿರುವ ಭೌತಿಕ ದೇಹ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ.” ಈ ಅರಿವು ಒಮ್ಮೆಗೇ ದೊರೆಯುವ ಒಂದೇ ಒಳನೋಟವಲ್ಲ; ಆತ್ಮವನ್ನು ತಾನಲ್ಲದುದರೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮರಳಿ ಸೆಳೆಯುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ, ಜೀವನಪರ್ಯಂತ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಿಸ್ತು ಅದು. ಕರ್ಮದ ಅಜೀವ ಭಾಗವನ್ನು ಕೇವಲ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ದೂರ ಮಾಡುವುದರ ಬದಲು ಕ್ರಮೇಣ ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿದಂತೆ, ಆತ್ಮದ ಸಹಜ ಗುಣಗಳು, ಅಷ್ಟು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಮರೆಯಾಗಿದ್ದವು, ಕಡಿಮೆ ಅಡೆತಡೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಳೆಯಲಾರಂಭಿಸುತ್ತವೆ.

ಇದು ಜೈನ ಬೋಧನೆ ಕೇವಲ ಶೈಕ್ಷಣಿಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸದ ಭೇದ. ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಂನ್ಯಾಸ ವ್ರತದಿಂದ ಅತಿ ಸಣ್ಣ ದೈನಂದಿನ ಅಭ್ಯಾಸದವರೆಗೆ, ಪ್ರತಿ ಮಟ್ಟದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಇದು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಜೈನ ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಪ್ರತಿ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಮೊದಲು ದಾರಿಯನ್ನು ಗುಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನೀರನ್ನು ಸೋಸಿ ಕುಡಿಯುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅತಿ ಮಡಿವಂತಿಕೆಯಿಂದಲ್ಲ, ತರಬೇತಿಯಿಲ್ಲದ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಜೀವದಂತೆ ಕಾಣುವ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಾರದೆ ಹೋಗಬಹುದಾದ ಜೀವಗಳಿಗೆ ಆಗುವ ಹಾನಿಯನ್ನು ಕನಿಷ್ಠಗೊಳಿಸಲು. ಧೂಳು, ಕೀಟಗಳು, ಅಥವಾ ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣುಗಳು ಯಾವುದೇ ಮಾನವ ಜೀವಕ್ಕೆ ನೀಡುವ ಮೂಲಭೂತ ಪರಿಗಣನೆಗೆ ಅರ್ಹವಾದ ಜೀವಂತ ಆತ್ಮಗಳು; ಅವುಗಳ ಬಾಹ್ಯ ರೂಪ ಎಷ್ಟೇ ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದರೂ. ಸಾಧಕನ ಜೀವ ಮತ್ತು ಅಜೀವ ನಡುವಿನ ವಿವೇಚನೆ ಎಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗುತ್ತದೋ, ಅಷ್ಟೇ ನಿಖರವಾಗಿ ಅವನ ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ; ಏಕೆಂದರೆ ಜೈನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ತಪ್ಪಿಸಿದ ಹಾನಿಗಿಂತ, ನಿಜವಾಗಿ ಜೀವಂತವಾದುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗುರುತಿಸಿ ತಪ್ಪಿಸಿದ ಹಾನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಮೌಲ್ಯವಿದೆ.

ಆತ್ಮವು ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮರೂಪದ ಅಜೀವ ಭಾಗದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಯಾವುದೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ವಿಶ್ವದ ಶಿಖರವಾದ ಸಿದ್ಧಶಿಲೆಗೆ ಏರುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅದು ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸರ್ವಜ್ಞತೆ ಮತ್ತು ಅಖಂಡ ಶಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಜೈನ ಬೋಧನೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ಅಂತಿಮ ವಿಮೋಚನೆ, ಅಂದರೆ ಮೋಕ್ಷ, ಆತ್ಮವು ಹೊಸದೇನನ್ನೋ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲ; ಜೀವ ಯಾವಾಗಲೂ ಆಗಿದ್ದದ್ದನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿದ್ದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಹಾಕುವುದು ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಜೀವ ಮತ್ತು ಅಜೀವದ ಮನನ ಜೈನ ಸಾಧನೆಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಕೇವಲ ಬೌದ್ಧಿಕ ವ್ಯಾಯಾಮವಲ್ಲ. ಇದು ವಿಮೋಚನೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿಸುವ ಪರಿಕಲ್ಪನಾತ್ಮಕ ಕೀಲಿ ಕೈ: ಒಬ್ಬನು ತಾನು ನಿಜವಾಗಿ ಏನು ಮತ್ತು ಏನಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊದಲು ಅರಿಯದೆ, ಅಹಿಂಸೆ, ಧ್ಯಾನ ಅಥವಾ ನೈತಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಯಾವುದೇ ಶಿಸ್ತಿಗೂ ಸ್ಪಷ್ಟ ಗುರಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಂನ್ಯಾಸಿಯ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಗದ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಮೂಲಭೂತ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾ, ಜೈನ ಗೃಹಸ್ಥನೂ ಇದರ ಯಾವುದೋ ರೂಪವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ; ನೀರನ್ನು ಸೋಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅನೇಕ ಜೀವಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗುವ ಬೇರು ತರಕಾರಿಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.