ਜੀਵ ਅਤੇ ਅਜੀਵ

ਜੈਨ ਤੱਤਵ-ਮੀਮਾਂਸਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਦਵੈਤ ਪਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਚਾਰੀਆ ਉਮਾਸਵਾਤੀ ਦੇ ਤੱਤਵਾਰਥ ਸੂਤਰ (ਅਧਿਆਇ 5) ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ — ਜੈਨ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ, ਵਿਵਸਥਿਤ ਗ੍ਰੰਥ: ਸਾਰੀ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਜੀਵ ਅਤੇ ਅਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵੰਡ। ਇਸ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕੋਈ ਅਰਾਜਕ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰੀ ਹਸਤੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਛੇ ਸਦੀਵੀ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਅਣਬਣਾਇਆ ਪਸਾਰ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚੇਤਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਅਚੇਤਨ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਆਦਿ ਜਾਂ ਅੰਤ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵੰਡ ਹਰ ਜੈਨ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਰਾਹ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੈ।

ਜੀਵ, ਯਾਨੀ ਸਜੀਵ ਆਤਮਾ, ਜੈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਰਾਵਰਣ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਦਰਸ਼ਨ, ਅਨੰਤ ਗਿਆਨ, ਅਨੰਤ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਗਭਗ ਹਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਆਮ ਤਜਰਬੇ ਵਿੱਚ ਢਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਰਹੇ, ਜਾਂ ਜੈਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧਸ਼ਿਲਾ ਆਖਦੇ ਹਨ ਉਸ ਮੁਕਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ, ਜੀਵ ਉਸ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਜੋ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਇਹੋ ਮੂਲ, ਚੇਤਨ ਪਛਾਣ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਲੱਛਣ ਚੇਤਨਾ ਹੈ — ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਗੁਣ ਜੋ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਅਚੇਤਨ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜੀਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਅਜੀਵ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੱਤਵਾਰਥ ਸੂਤਰ ਪੰਜ ਵੱਖਰੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ: ਪੁਦਗਲ, ਪਦਾਰਥ; ਆਕਾਸ਼, ਥਾਂ; ਕਾਲ, ਸਮਾਂ; ਧਰਮ, ਗਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਾਧਿਅਮ; ਅਤੇ ਅਧਰਮ, ਠਹਿਰਾਅ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਾਧਿਅਮ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਪੁਦਗਲ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਜੁੜਨ, ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਖੰਡ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਲੀ ਧਰਤੀ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਸੂਖਮ ਕਾਰਮਿਕ ਕਣਾਂ ਵਜੋਂ। ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਅਜੀਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਰੂਪਹੀਣ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿੰਨੇ ਹੀ ਹਕੀਕੀ ਹਨ: ਜੈਨ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਵਿਗਿਆਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਹਿਲ ਜਾਂ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਘੇਰ ਸਕਦਾ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਜੈਨ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਅਜੀਵ ਨਾ ਬੁਰਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਿਥਿਆ। ਇਹ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਜੀਵ ਦਾ ਸੰਸਾਰਕ ਤਜਰਬਾ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ।

ਜੈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਹਾਲਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਦੇ ਉਲਝਾਅ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਸ਼ਾਇ — ਭਾਵ ਰਾਗ-ਦਵੇਸ਼ — ਰਾਹੀਂ, ਇੱਕ ਚੇਤਨ ਜੀਵ ਕਾਰਮਿਕ ਪਦਾਰਥ ਦੇ, ਭਾਵ ਪੁਦਗਲ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਦੇ, ਸੂਖਮ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਣ ਗਿੱਲੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਧੂੜ ਵਾਂਗ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਰਮਿਕ ਪਰਤ ਆਤਮਾ ਦੀ ਜਨਮਜਾਤ ਚਮਕ ਨੂੰ ਢਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜਨਮ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਕਰ, ਸੰਸਾਰ, ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਮੌਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ, ਧਿਆਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਹਿੰਸਾ — ਹਰ ਜੀਵ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਤੀ ਹਿੰਸਾ-ਰਹਿਤਤਾ — ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਨਵੇਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਝਾੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਜੈਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ, ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ, ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ — ਵਿਵੇਕ, ਭਾਵ ਚੇਤਨ ਸਵੈ ਨੂੰ ਉਸ ਅਚੇਤਨ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਉਲਝ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵਧਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਪਛਾਣਨਾ ਹੈ ਕਿ “ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧ, ਉਜਲਾ ਜੀਵ ਹਾਂ, ਜੋ ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।” ਇਹ ਪਛਾਣ ਇੱਕੋ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਕੋਈ ਇਕੱਲੀ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਉਮਰ ਭਰ ਨਿਭਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਰਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਮੁੜ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਲੁਭਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਾਰਮਿਕ ਅਜੀਵ ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਹਿਜ ਗੁਣ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਚਿਰ ਢਕੇ ਰਹੇ, ਘੱਟ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਵਲ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਮਝਦੀ ਹੋਵੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਾਧੂ-ਵਰਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਦਤ ਤੱਕ, ਹਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਹ ਠੋਸ ਆਚਰਣ ਨੂੰ ਘੜਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਜੈਨ ਸਾਧੂ ਹਰ ਕਦਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਸਤਾ ਝਾੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਛਾਣਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਸਫ਼ਾਈ-ਪਸੰਦੀ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਮਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਣਸਿੱਖਿਅਤ ਅੱਖ ਨੂੰ ਆਮ ਅਜੀਵ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ: ਧੂੜ, ਕੀੜੇ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਸਜੀਵ ਆਤਮਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਜਿੰਨੇ ਹੀ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ਸਾਧਕ ਦਾ ਜੀਵ ਅਤੇ ਅਜੀਵ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਵੇਕ ਜਿੰਨਾ ਬਾਰੀਕ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅਹਿੰਸਾ ਓਨੀ ਹੀ ਸਟੀਕਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੈਨ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ ਟਾਲੀ ਗਈ ਹਾਨੀ ਦੀ ਕੀਮਤ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੀਵਤ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਪਛਾਣ ਰਾਹੀਂ ਟਾਲੀ ਗਈ ਹਾਨੀ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਘੱਟ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਤਮਾ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸਾਰੇ ਕਾਰਮਿਕ ਅਜੀਵ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਯਤਨ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਸਿਖਰ, ਸਿੱਧਸ਼ਿਲਾ, ਤੱਕ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਹਿਜ ਸਰਵਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਤੀ, ਮੋਕਸ਼, ਆਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਹਟਣ ਵਜੋਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵ ਸਦਾ ਤੋਂ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਢਕਦਾ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਤੇ ਅਜੀਵ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਜੈਨ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਕੇਵਲ ਬੌਧਿਕ ਕਸਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਅਹਿੰਸਾ, ਧਿਆਨ ਜਾਂ ਨੈਤਿਕ ਸੰਜਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਫ਼ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਸਮਝਣਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕੁੰਜੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਭਿਕਸ਼ੂ-ਆਚਰਣ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾ ਨਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਜੈਨ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਵੀ ਇਸੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ — ਪਾਣੀ ਛਾਣਨਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਕਈ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ — ਅਤੇ ਇਹੋ ਮੂਲ ਵਿਵੇਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਿਕਸ਼ੂ-ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ।