ਚੰਦਨਬਾਲਾ

ਚੰਦਨਬਾਲਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਚੰਪਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਦਧਿਵਾਹਨ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਧਾਰਿਣੀ ਦੀ ਧੀ ਵਸੁਮਤੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮੀ। ਰਾਜਾ ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਨੇ ਚੰਪਾ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਬਚਪਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਘੇਰੇ ਦੀ ਅਫ਼ਰਾ-ਤਫ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਊਠਵਾਨ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਧੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਕੈਦ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਸਹਿਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਈ ਰਾਣੀ ਧਾਰਿਣੀ ਨੇ ਉਸ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੌਤ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਊਠਵਾਨ ਵਸੁਮਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਾਂਬੀ ਨਗਰ ਦੇ ਇੱਕ ਚੌਰਾਹੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਹੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਕੀਮਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਬਣ ਗਈ।

ਧਨਾਵਹ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਕੇਵਲ ਕਰੁਣਾ ਵੱਸ ਉਸ ਬਾਲੜੀ ਨੂੰ ਖਰੀਦਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪਿਘਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਨਾਮ ਚੰਦਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਵਰਤਾਅ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਇਆ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਪ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਧਨਾਵਹ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੂਲਾ ਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਪਤੀ ਦੀ ਕਰੁਣਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਈਰਖਾ ਬੇਰਹਿਮੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ। ਮੂਲਾ ਨੇ ਚੰਦਨਾ ਦਾ ਸਿਰ ਮੁਨਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ — ਭੁੱਖਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਉਸ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਭੁਲਾ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਨਾਜ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਲੂਕ ਦਾ ਮਕਸਦ ਉਸ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਹਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਧਨਾਵਹ ਦੀ ਕਰੁਣਾ ਨੂੰ ਖਿੱਚਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨਾ ਦਾ ਮੇਲ ਮਹਾਵੀਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ — ਚੌਵੀਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਚਰਨ ਦੌਰਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਹੇਠ ਭਿੱਖਿਆ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਜੋ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਲਗਭਗ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਹੇਮਚੰਦਰ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਸ਼ਟਿਸ਼ਲਾਕਾਪੁਰਸ਼ਚਰਿਤ੍ਰ (ਪੁਸਤਕ 10, ਅਧਿਆਇ 4) ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਹਾਵੀਰ ਨੇ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਔਰਤ ਤੋਂ ਆਹਾਰ ਲੈਣਗੇ ਜੋ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਪੰਜ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੀ ਕੈਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਮੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਥਰੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਪੈਰ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਅਜੇ ਬਾਹਰ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਕੁਲਮਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਭੇਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ — ਕਿਸੇ ਅਮੀਰ ਘਰ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖ ਰੱਖਿਆ ਉੱਤਮ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਅਨਾਜ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਦੇ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਝਾੜੇ ਹੋਏ ਮੋਟੇ, ਟੁੱਟੇ ਦਾਣੇ। ਚੰਦਨਾ ਨੇ ਇਹ ਪੰਜੇ ਸ਼ਰਤਾਂ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਣਜਾਣ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਣ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਕਾਂਤ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਈ। ਉਹ ਭੰਡਾਰ-ਕੋਠੀ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ; ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਖੁਰਚਿਆ ਅਨਾਜ, ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ, ਸਿਰ ਅਜੇ ਵੀ ਮੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੈਦ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਗਿੱਲੀਆਂ। ਇੱਕ ਪੈਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਅਜੇ ਵੀ ਬਾਹਰ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਇਸ ਦੁਖੀ ਔਰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਣ ਦਾ ਹਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕੁਲਮਾਸ਼ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ। ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਲ ਮਨੁੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇੱਕ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਪਾਜ਼ੇਬਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਮੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਰ ਮੁੜ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉੱਥੇ ਬਰੀਕ ਗਹਿਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਸ਼ਕ੍ਰ ਮਹਾਵੀਰ ਦੇ ਪ੍ਰਣ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਖ਼ੁਦ ਆਏ ਸਨ, ਇਹ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਾਠਕ ਜੋ ਕੁਝ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਮੰਨੇ ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਭਰਿਆ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਮੰਨੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਮੂਲ ਸਾਰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ: ਜਿਸ ਔਰਤ ਕੋਲ ਝਾੜੇ ਹੋਏ ਕੋਨੇ ਦੇ ਅਨਾਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹੀ ਉਹ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਵੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਰਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਮਝਿਆ।

ਉਸ ਦੀ ਕਬੂਲਦਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਚੰਦਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਾ ਬਣਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਵੀਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੰਨਿਆਸ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਜੈਨ ਸਾਧਵੀ ਦੇ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਦਾ ਦੋ ਵਾਰ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ: ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਲਾਮੀ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਕੇ; ਅਤੇ ਹੁਣ ਜੋ ਕੁਝ ਬਾਕੀ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਚੋਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦ ਚੋਣ ਨਾਲ ਛੱਡ ਕੇ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਵੀਰ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਾਧਵੀ ਸੰਘ ਦੀ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਰੰਪਰਾ ਮੁਤਾਬਕ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸੰਘ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ; ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਉਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸਿੱਖਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਉਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਨੇ ਉਹ ਰੂਪ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੈਨ ਸੰਨਿਆਸ ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਕ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਭਿਕਸ਼ੂ ਅਤੇ ਭਿਕਸ਼ੂਣੀ — ਦੋ ਪੂਰੇ, ਵਿਧੀਵਤ ਦੀਖਿਅਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰੀ।

ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨਬਾਲਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਹਿਣ ਕੀਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਜੋਂ ਘੱਟ, ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਵੱਧ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖ ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ ਜੋ ਗੁਲਾਮ ਬਣ ਗਈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਗੁਲਾਮ ਜੋ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਸੰਨਿਆਸ ਸੰਘ ਦੀ ਮੁਖੀ ਬਣੀ। ਇਸ ਪੂਰੇ ਚਾਪ ਵਿੱਚ, ਜੈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਤਿਆਰੀ ਜਨਮ, ਧਨ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਵਰਗੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਹਾਲਤ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਨਾ ਇਹ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਖੋਹ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ, ਮਹਾਵੀਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੈਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰੀਆਂ — ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਠਹਿਰਾਅ ਲਈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਪਰੀਖਿਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਪਰੀਖਿਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਗਈ।