ਦਿਗੰਬਰ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ

ਜੈਨ ਧਰਮ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚ, ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਦਿਗੰਬਰ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ, ਬਿਨਾਂ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੂਲ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਝਗੜਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਫ਼ਰਕ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।

ਲਗਭਗ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਮਗਧ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਅਕਾਲ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੋਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਵੰਡ ਲੱਭਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਰੁਤਕੇਵਲੀ ਭਦ੍ਰਬਾਹੂ ਦੁਆਲੇ ਬਣੀ ਹੈਜੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਭਦ੍ਰਬਾਹੂ ਚਰਿਤ੍ਰ' ਵਰਗੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਾਲ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਭਦ੍ਰਬਾਹੂ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਵੱਲ ਦੱਖਣ ਲੈ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਸਥੂਲਭਦ੍ਰ ਮਗਧ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਸਮੂਹ ਮੁੜ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਦੱਖਣ ਗਏ ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰ ਲਈਆਂ ਸਨ; ਉਹ ਫ਼ਰਕ ਅਗਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਹੋ ਗਏ।

ਕੀ ਇਹ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਵੰਡ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਯਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜ ਅਜੇ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਆਮ ਰੂਪ ਦੋਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਬਿੰਦੂ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵਾਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਕਲਪ ਸੂਤਰ ਦੀ ਸਥਵਿਰਾਵਲੀ ਵਿੱਚ, ਅੱਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਹ ਉਹੀ ਵੱਡੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ ਜੋ ਭਦ੍ਰਬਾਹੂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਇਸ ਸੂਚੀ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਾਂਝਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਆਧਾਰ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦੋ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿੱਸਣ ਵਾਲਾ ਫ਼ਰਕ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਬਸਤਰ ਦੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਦਿਗੰਬਰ ਸਾਧੂ, 'ਆਕਾਸ਼-ਬਸਤਰਧਾਰੀ', ਬਸਤਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਗਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨੂੰ ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪੂਰੇ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਸਾਧੂ, 'ਸ਼ਵੇਤ-ਬਸਤਰਧਾਰੀ', ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਦੇ ਚਿੱਟੇ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਨਹੀਂ: ਦਿਗੰਬਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਬਸਤਰ ਵੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸਾਧੂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ; ਜਦਕਿ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਸਤਰ ਸਮੇਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਹਾਲਤ ਨਾਲੋਂ ਤਿਆਗ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਵੱਧ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਮਤਭੇਦ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਦਿਗੰਬਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਪੂਰੀ ਨਗਨਤਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਧੂ-ਮਾਰਗ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਸੰਭਵ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਇਸ ਮੱਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹੀਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਮੱਲਿਨਾਥ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਕ ਔਰਤ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਔਰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਆਤਮਕ ਸਿੱਧੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦਿਗੰਬਰ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੱਲਿਨਾਥ ਪੁਰਸ਼ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਨੀ-ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ।

ਕਿਹੜੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤਿੱਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਪੰਤਾਲੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਚੇ ਹੋਏ ਗਿਆਰਾਂ ਅੰਗ, ਬਾਰਾਂ ਉਪਾਂਗ, ਦਸ ਪ੍ਰਕੀਰਣਕ, ਛੇ ਛੇਦ-ਸੂਤਰ, ਦੋ ਚੂਲਿਕਾ-ਸੂਤਰ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਮੂਲ-ਸੂਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਇਹ ਮਹਾਵੀਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਟੁੱਟੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਦਿਗੰਬਰ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੂਲ ਆਗਮ ਉਸੇ ਅਕਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਗੁਆਚ ਗਏ ਜਿਸ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਉਹ ਸ਼ਟਖੰਡਾਗਮ, ਅਤੇ ਕੁੰਦਕੁੰਦ ਤੇ ਸਮੰਤਭਦਰ ਸਮੇਤ ਬਾਅਦ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੀਂਹ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਛੋਟਾ ਗ੍ਰੰਥ-ਸੂਚੀ ਸੰਬੰਧੀ ਮਤਭੇਦ ਨਹੀਂ: ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਇੱਕੋ ਮੂਲ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਮੂਲ ਮੰਜ਼ਲ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਧਰਮ-ਸਿਧਾਂਤ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਆਧਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਿਗੰਬਰ ਸ਼ਟਖੰਡਾਗਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਥਮ ਸ਼ਰੁਤ-ਸਕੰਧ, ਭਾਵ ਪਹਿਲਾ ਆਗਮ, ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਕੁੰਦਕੁੰਦ ਦੇ ਪੰਚਪਰਮਾਗਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਵਿਤੀਯ ਸ਼ਰੁਤ-ਸਕੰਧ, ਭਾਵ ਦੂਜਾ ਆਗਮ, ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਨਾਮਕਰਨ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁਆਚੇ ਆਗਮਾਂ ਦੀ ਉਹੀ ਮੂਲ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਵਲ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।

ਅਜਿਹੇ ਅਸਲ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਦੇ ਮਤਭੇਦਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦੋਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹ ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਇਆ ਦੀ ਇੱਕੋ ਮੂਲ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਦੋਵਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਕਸਰ ਇੱਕੋ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕੋ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੰਡ ਪੂਰਾ ਵਖਰੇਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਧੂ-ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਬਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦਿਗੰਬਰ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਜੈਨ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਅਕਸਰ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਰ ਸ਼ਾਖਾ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਉਪ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੀ ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਕ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਕਵਾਸੀ, ਅਤੇ ਤੇਰਾਪੰਥੀ ਹਨ; ਦਿਗੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਸਪੰਥੀ ਅਤੇ ਤੇਰਾਪੰਥੀ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਧਿਰ ਇੱਕੋ, ਨਾ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਗੁੱਟ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਦਿਗੰਬਰ-ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਵੰਡ ਦੋ ਬੰਦ ਕੈਂਪਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਮਲ ਦੇ ਇੱਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਦਿਗੰਬਰ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਏ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਧਰਮ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਾਠਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਖ਼ਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਪੂਰਵਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦਲੀਲ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਝਗੜਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਰਾਹ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ ਕਿਉਂ ਹੈ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ, ਦੋਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਸਮਝਣਾ ਇਸ ਧਰਮ ਦੀ ਅਸਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤਸਵੀਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੋਈ ਇੱਕੋ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ।