દિગંબર અને શ્વેતાંબર

જૈન ધર્મ શીખવે છે કે મુક્તિનો માર્ગ અહિંસા, સત્ય અને સાંસારિક વસ્તુઓ પ્રત્યે અનાસક્તિમાંથી પસાર થાય છે; આ મૂળ સિદ્ધાંતોને તેની બે મુખ્ય પરંપરાઓ, દિગંબર અને શ્વેતાંબર, વિવાદ વિના સ્વીકારે છે. તેમનું વિભાજન આ મૂળ ઉપદેશો વિશેનો સંઘર્ષ નથી, પરંતુ તેમને કેવી રીતે આચરવા અને તેમના અર્થઘટનમાં કયા ગ્રંથોને અધિકાર છે તે અંગેનો મતભેદ છે.

લગભગ ત્રીજી સદી ઈ.સ. પૂર્વે મગધમાં ભયંકર દુકાળ ત્રાટક્યા પછી બનેલી ઘટનાઓમાંથી જ બંને પરંપરાઓ પોતાના વિભાજનને શોધી કાઢે છે. આની સૌથી વિગતવાર વાત શ્રુતકેવલી ભદ્રબાહુની આસપાસની હેગિયોગ્રાફિક પરંપરામાં સચવાયેલી છે, જે પછીથી 'ભદ્રબાહુ ચરિત્ર' જેવા ગ્રંથોમાં સંકલિત થઈ. પરંપરા માને છે કે ભદ્રબાહુએ દુકાળથી બચવા સાધુઓના એક સમૂહને આજના કર્ણાટકની દિશામાં દક્ષિણ તરફ દોર્યો, જ્યારે સ્થૂલભદ્ર મગધમાં જ પાછળ રહેલા લોકો સાથે રહ્યા. પછીથી જ્યારે બંને જૂથો ફરી મળ્યા, ત્યારે દક્ષિણ ગયેલા સાધુઓ અને પાછળ રહેલા સાધુઓએ અલગ આચારો અને શાસ્ત્રો વિશેની અલગ સ્મૃતિઓ વિકસાવી હતી; એ ભેદો પછીની સદીઓમાં આજે ઓળખાતી બે અલગ પરંપરાઓ રૂપે સ્થિર થઈ ગયા. આ એક જ દુકાળ વિભાજનને સંપૂર્ણપણે સમજાવે છે કે કેમ, અથવા સ્મૃતિના વિવિધ સ્તરો એકસાથે ભેગા થયા છે કે કેમ, એ અંગે આધુનિક સંશોધન હજી નિર્ણય પર આવ્યું નથી; છતાં કથાનું સામાન્ય સ્વરૂપ એવું છે કે બંને પરંપરાઓ તેને આજે પણ પોતાના પ્રસ્થાનબિંદુ તરીકે ઓળખે છે.

સ્થળાંતરની બંને બાજુના આચાર્યોની વંશાવળી કલ્પસૂત્રની સ્થવિરાવલીમાં, આઠમા અધ્યયનમાં સચવાયેલી છે; આ એ જ વડીલ આચાર્યોની યાદી છે જે ભદ્રબાહુના પોતાના જીવનવૃત્તાંતમાં ઉલ્લેખાય છે. ત્યારબાદ શું બન્યું તે બંને પરંપરાઓ અલગ રીતે વાંચે છે, છતાં આ યાદીને તેઓ હજી પણ પોતાના વહેંચાયેલા ઐતિહાસિક આધાર તરીકે ગણે છે.

બે પરંપરાઓ વચ્ચેનો સૌથી દૃશ્યમાન તફાવત સાધુ-વસ્ત્રના આચારમાં છે. દિગંબર સાધુઓ, 'આકાશ-વસ્ત્રધારી', વસ્ત્ર સહિત તમામ સંપત્તિનો ત્યાગ કરીને સંપૂર્ણ નગ્ન રહે છે; ભૌતિક જગતથી પૂર્ણ વૈરાગ્યની સર્વોચ્ચ અભિવ્યક્તિ તરીકે તેઓ આને માને છે. શ્વેતાંબર સાધુઓ, 'શ્વેત-વસ્ત્રધારી', તેના બદલે સાદાં શ્વેત વસ્ત્રો પહેરે છે. આ તફાવત માત્ર પોશાક પૂરતો મર્યાદિત નથી: દિગંબરો માને છે કે જે સાધુ એક પણ વસ્ત્ર રાખે છે તેણે જગતનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કર્યો નથી; જ્યારે શ્વેતાંબરો દલીલ કરે છે કે વસ્ત્ર સહિત કોઈ પણ સંપત્તિ ન હોવાની શાબ્દિક સ્થિતિ કરતાં ત્યાગની પ્રામાણિકતા વધુ મહત્ત્વની છે.

બીજો મોટો મતભેદ સ્ત્રીઓ અને મુક્તિ વિશે છે. દિગંબરો માને છે કે સ્ત્રી પોતાના વર્તમાન જીવનમાં મુક્તિ પામી શકતી નથી, કારણ કે તે સાધુમાર્ગ માટે આવશ્યક ગણાતી સંપૂર્ણ નગ્નતાનું પાલન કરી શકતી નથી; તેથી મુક્તિ શક્ય બનતાં પહેલાં તેણે ભવિષ્યના જન્મમાં પુરુષ તરીકે જન્મ લેવો પડે છે. શ્વેતાંબરો આ મતને સંપૂર્ણપણે નકારે છે અને પોતાની પરંપરા અનુસાર સ્ત્રી હતાં એવા ઓગણીસમા તીર્થંકર મલ્લિનાથને પ્રત્યક્ષ પુરાવા તરીકે રજૂ કરે છે કે પુરુષ તરીકે પુનર્જન્મની આવશ્યકતા વિના સ્ત્રી પણ અત્યુચ્ચ આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. બીજી તરફ, દિગંબર પરંપરા માને છે કે મલ્લિનાથ પુરુષ હતા; તેથી બંને પરંપરાઓ માત્ર સિદ્ધાંતમાં જ નહીં, પરંતુ તેને સમર્થન આપવા માટે ટાંકવામાં આવતી જીવનચરિત્રની વિગતમાં પણ ભિન્ન પડે છે.

કયા ગ્રંથોને શાસ્ત્રીય અધિકાર છે એ બાબતે પણ આ પરંપરાઓ તીવ્રપણે ભિન્ન છે. શ્વેતાંબરો પિસ્તાળીસ ગ્રંથોનો સંગ્રહ સ્વીકારે છે, જેમાં બચેલાં અગિયાર અંગો, બાર ઉપાંગો, દસ પ્રકીર્ણકો, છ છેદ-સૂત્રો, બે ચૂલિકા-સૂત્રો, અને ચાર મૂલ-સૂત્રો સમાવિષ્ટ છે; આ ગ્રંથો મહાવીરનો પોતાનો ઉપદેશ અખંડ પરંપરામાં જાળવે છે એમ તેઓ માને છે. દિગંબરો આ સંગ્રહની પ્રામાણિકતાને જ સંપૂર્ણપણે નકારે છે; તેઓ માને છે કે મૂળ આગમો એ જ દુકાળ અને સ્થળાંતર દરમિયાન ખોવાઈ ગયા હતા, જેણે પરંપરાઓને અલગ પાડી. તેના સ્થાને તેઓ ષટ્ખંડાગમ, અને કુંદકુંદ તથા સમંતભદ્ર સહિત પછીના આચાર્યોના લખાણોને પોતાના શાસ્ત્રીય પાયા તરીકે ઓળખે છે. આ નાનકડો ગ્રંથસૂચિગત મતભેદ નથી: તેનો અર્થ એ છે કે બંને પરંપરાઓ એક જ મૂળ ઉપદેશક અને એક જ મૂળ ધ્યેયને સ્વીકારે છે, છતાં પોતાના ધર્મસિદ્ધાંતને લગભગ સંપૂર્ણપણે અલગ ગ્રંથ-આધારો પર ઊભો કરે છે. દિગંબરો ષટ્ખંડાગમને પોતાનો પ્રથમ શ્રુત-સ્કંધ, એટલે કે પ્રથમ આગમ, અને આચાર્ય કુંદકુંદનાં પંચપરમાગમને પોતાનો દ્વિતીય શ્રુત-સ્કંધ, એટલે કે દ્વિતીય આગમ, તરીકે ઓળખાવે છે; આ નામકરણ હેતુપૂર્વકનું છે, જે દર્શાવે છે કે આ પછીની કૃતિઓ ખોવાઈ ગયેલા આગમોએ એક સમયે ભજવેલી એ જ મૂળ ભૂમિકા પૂરી કરે છે, તેમને માત્ર તેમના વિકલ્પ તરીકે નહીં.

આવા વાસ્તવિક અને લાંબા સમયથી ચાલતા મતભેદો હોવા છતાં, બે પરંપરાઓ એકબીજા પ્રત્યે શત્રુભાવ ધરાવતી નથી. તેઓ અહિંસા, સત્ય, અને સર્વ જીવો પ્રત્યે કરુણાની એક જ મૂળ પ્રતિબદ્ધતા વહેંચે છે; બંને પરંપરાના ગૃહસ્થ અનુયાયીઓ વારંવાર એક જ મંદિરોમાં પૂજા કરે છે, એક જ તીર્થસ્થળોની યાત્રા કરે છે, અને એક જ ઉત્સવોમાં સાથે ભાગ લે છે. વ્યવહારમાં આ વિભાજન સંપૂર્ણ અલગતા નહીં, પરંતુ સાધુ-અર્થઘટન અને શાસ્ત્રીય અધિકારમાં તફાવત તરીકે કાર્ય કરે છે; આધુનિક યુગમાં દિગંબર અને શ્વેતાંબર સંસ્થાઓ જૈન વારસાને સાચવવા અને તેના મૂલ્યોને વિશાળ વિશ્વ સુધી પહોંચાડવા ઘણી વાર સાથે મળીને કામ કરી છે. દરેક શાખાની અંદરની પેટા-પરંપરાઓ પણ આ વાત દર્શાવે છે: શ્વેતાંબરોમાં મૂર્તિપૂજક, મૂર્તિપૂજા ન કરનારા સ્થાનકવાસી, અને તેરાપંથી છે; દિગંબરોમાં બીસપંથી અને તેરાપંથી આંદોલનો છે. આનાથી એ પણ સ્પષ્ટ થાય છે કે કોઈ પણ પક્ષ એક જ, અપરિવર્તનશીલ જૂથ નથી, અને દિગંબર-શ્વેતાંબર વિભાજન બે બંધ છાવણીઓનું નહીં પણ આચરણના એક વર્ણપટનું વર્ણન કરે છે.

દિગંબર અને શ્વેતાંબર પરંપરાઓ એકબીજાથી દૂર થયેલા બે અલગ ધર્મો નથી; તેઓ એક જ પ્રાચીન ઉપદેશના બે લાંબા સમયના અર્થઘટનોને રજૂ કરે છે. તેમના આચરણ અને ગ્રંથાધિકારમાંના તફાવતો ચોક્કસ ઐતિહાસિક સંજોગોમાં અને બંને બાજુની સદીઓની કાળજીપૂર્વકની દાર્શનિક તર્કશક્તિમાં મૂળ ધરાવે છે; મુક્તિ ખરેખર શું છે, અથવા તેના માર્ગના કેન્દ્રમાં અહિંસા શા માટે છે, એ બાબતે કોઈ વિવાદ તેમાં નથી. જૈન ધર્મમાં નવા આવનાર માટે, બંને પરંપરાઓને સાથે સાથે સમજવી એ આ ધર્મની વાસ્તવિક આંતરિક વિવિધતાનું સ્પષ્ટ દર્શન આપે છે, જે એકલા કોઈ એક વર્ણન ક્યારેય આપી શકે નહીં.