जैन धर्मका दुई प्रमुख सम्प्रदाय

जैन धर्म विश्वका प्राचीन धर्महरूमध्ये एक हो। यसको मुख्य शिक्षा अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य र अपरिग्रहमा आधारित छ। समयको क्रममा जैन धर्मका दुई प्रमुख शाखाहरू विकसित भए: दिगम्बर र स्वेताम्बर। यी दुई सम्प्रदायहरूले जैन धर्मको मूल सिद्धान्तहरू मान्दछन्, तर तिनीहरूका आचार-व्यवहार र केही मान्यतामा भिन्नता छ।

दिगम्बर र स्वेताम्बरको विभाजनको ऐतिहासिक कथा प्रायः महावीर स्वामीको निर्वाणपछिको समयसँग जोडिन्छ। धेरै परम्परागत वर्णनहरू अनुसार, करिब तेस्रो शताब्दी ईसापूर्वमा आएको अनिकालले जैन साधुहरूको समूह दक्षिण भारततर्फ सर्ने, तर अर्को समूह उत्तरी क्षेत्रमा रहने कारणले विभाजन हुन थाल्यो। केही विद्वानहरूको भनाइमा विभाजन पाँचौँ शताब्दीमा मात्र स्पष्ट भएको थियो। यी भिन्नताहरू मुख्यतया साधुहरूको पहिरन, स्त्री मोक्षको सम्भावना, र ग्रन्थको मान्यतासँग सम्बन्धित छन्।

दिगम्बर सम्प्रदायको अर्थ हो 'आकाशलाई वस्त्र मान्ने'। यस सम्प्रदायका साधुहरू पूर्ण नग्न रहन्छन्, किनभने उनीहरूले कुनै पनि वस्त्रलाई मोहको रूपमा देख्छन्। दिगम्बर मान्यता अनुसार स्त्रीहरूले वर्तमान जन्ममा मोक्ष प्राप्त गर्न सक्दैनन्; उनीहरूले पहिले पुरुषको रूपमा जन्म लिनुपर्छ। यसको विपरीत, स्वेताम्बर अर्थात् 'सेतो वस्त्र धारण गर्ने' सम्प्रदायका साधु र साध्वी दुवै सेतो वस्त्र पहिरन्छन्। स्वेताम्बरहरू स्त्रीले पनि मोक्ष प्राप्त गर्न सक्छन् भन्ने विश्वास गर्छन्। यसबाहेक, दिगम्बरहरूले महावीरले कहिल्यै विवाह गरेनन् भन्ने ठान्छन् भने स्वेताम्बरहरूका अनुसार उहाँले विवाह गरी छोरी पनि जन्माउनुभएको थियो।

धार्मिक ग्रन्थहरूको सन्दर्भमा पनि भिन्नता छ। स्वेताम्बरहरूले आगम ग्रन्थहरूको आफ्नै संग्रहलाई प्रामाणिक मान्छन्, जसमा ४५ ग्रन्थ समावेश छन्। दिगम्बरहरूले प्रारम्भिक आगमहरू हराइसकेको मान्दै आफ्नै ग्रन्थहरू, जस्तै षट्खंडागम र कसायपाहुड, लाई प्रमाणिकता दिन्छन्। यद्यपि, दुवै सम्प्रदायले तीर्थंकरहरूको पूजा, कर्मको सिद्धान्त, र अहिंसाको उच्चतम मूल्यलाई समान रूपमा आदर गर्छन्।

आज यी दुई सम्प्रदायबीच कुनै गहिरो द्वेष छैन। दिगम्बर र स्वेताम्बर मन्दिर र उत्सवहरूमा एकअर्कालाई सम्मान गर्दछन्। उदाहरणका लागि, पार्श्वनाथ, महावीरजस्ता तीर्थंकरहरूको पूजा दुवैले गर्छन्। तिनीहरूको साधु र साध्वीहरू तथा गृहस्थ भक्तहरूको जीवनशैलीमा भिन्नता भए पनि, एउटै धर्मको दुई फूलका रूपमा तिनीहरू सँगै फस्टाइरहेका छन्। जैन धर्मको मौलिक सन्देश—अहिंसा, आत्म-साधना, र सबै जीवहरूप्रति करुणा—दुवै सम्प्रदायको लागि समान रूपमा मार्गदर्शक हो। यसरी दिगम्बर र स्वेताम्बर सम्प्रदायले जैन धर्मको विविधता र एकताको सुन्दर उदाहरण प्रस्तुत गर्दछन्।