ଦିଗମ୍ବର ଓ ଶ୍ୱେତାମ୍ବର

ଜୈନ ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ମୁକ୍ତିର ପଥ ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଏବଂ ସାଂସାରିକ ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ଗତି କରେ; ଏହି ମୂଳ ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ ଏହାର ଦୁଇ ପ୍ରମୁଖ ପରମ୍ପରା, ଦିଗମ୍ବର ଓ ଶ୍ୱେତାମ୍ବର, ବିବାଦ ବିନା ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ବିଭାଜନ ଏହି ମୂଳ ଶିକ୍ଷା ଉପରେ ସଂଘର୍ଷ ନୁହେଁ, ବରଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ଆଚରଣ କରାଯିବା ଉଚିତ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ କେଉଁ ଗ୍ରନ୍ଥର ଅଧିକାର ଅଛି, ସେ ବିଷୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ।

ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମଗଧରେ ଭୀଷଣ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଆସିବା ପରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକରୁ ଉଭୟ ପରମ୍ପରା ନିଜର ବିଭାଜନକୁ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ଏହାର ସବୁଠାରୁ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଶ୍ରୁତକେବଳୀ ଭଦ୍ରବାହୁଙ୍କୁ ଘେରି ଥିବା ହ୍ୟାଜିଓଗ୍ରାଫିକ ପରମ୍ପରାରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଛି, ଯାହା ପରେ 'ଭଦ୍ରବାହୁ ଚରିତ୍ର' ଭଳି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ସଂକଳିତ ହେଲା। ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଭଦ୍ରବାହୁ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ଏକ ଦଳକୁ ଆଜିର କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଦିଗରେ ଦକ୍ଷିଣକୁ ନେଇଥିଲେ, ଆଉ ସ୍ଥୂଳଭଦ୍ର ମଗଧରେ ପଛରେ ରହିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସହ ରହିଥିଲେ। ପରେ ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ ଦଳ ପୁଣି ମିଳିତ ହେଲେ, ଦକ୍ଷିଣକୁ ଯାଇଥିବା ଓ ପଛରେ ରହିଥିବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ଭିନ୍ନ ଆଚାର ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ବିଷୟରେ ଭିନ୍ନ ସ୍ମୃତି ବିକଶିତ କରିଥିଲେ; ସେହି ଭିନ୍ନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆଜି ସ୍ୱୀକୃତ ଦୁଇଟି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରମ୍ପରାରେ ପରିଣତ ହେଲା।

ଏହି ଗୋଟିଏ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ବିଭାଜନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଝାଏ କି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ସ୍ମୃତିର ଏକାଧିକ ସ୍ତର ଏକାଠି ମିଶିଥିଲା କି ନାହିଁ, ଆଧୁନିକ ଗବେଷଣା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥିର କରିନାହିଁ; ତଥାପି କାହାଣୀର ସାଧାରଣ ରୂପକୁ ଦୁଇ ପରମ୍ପରା ଆଜି ବି ନିଜର ଆରମ୍ଭବିନ୍ଦୁ ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି।

ସ୍ଥାନାନ୍ତରର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱର ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କର ବଂଶାବଳୀ କଳ୍ପସୂତ୍ରର ସ୍ଥବିରାବଳୀରେ, ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଛି; ଭଦ୍ରବାହୁଙ୍କ ନିଜ ଜୀବନୀରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ସେହି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ତାଲିକା ଏହା। ପରେ ଯାହା ଘଟିଲା ତାହାକୁ ଦୁଇ ପରମ୍ପରା ଭିନ୍ନ ଭାବେ ପଢ଼ନ୍ତି, ତଥାପି ଏହି ତାଲିକାକୁ ସେମାନେ ନିଜର ଅଂଶୀଦାର ଐତିହାସିକ ଭିତ୍ତି ଭାବେ ଏବେ ବି ବିଚାର କରନ୍ତି।

ଦୁଇ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର-ଆଚାରରେ ଅଛି। ଦିଗମ୍ବର ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ, 'ଆକାଶ-ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ', ବସ୍ତ୍ର ସମେତ ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ପରିତ୍ୟାଗ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଗ୍ନ ରହନ୍ତି; ଭୌତିକ ଜଗତରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈରାଗ୍ୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରକାଶ ଭାବେ ସେମାନେ ଏହାକୁ ବିଚାର କରନ୍ତି। ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ, 'ଶ୍ୱେତ-ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ', ତା'ବଦଳରେ ସରଳ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରନ୍ତି। ଭିନ୍ନତା କେବଳ ପୋଷାକର ନୁହେଁ: ଗୋଟିଏ ବସ୍ତ୍ର ବି ରଖୁଥିବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଜଗତକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିନାହାନ୍ତି ବୋଲି ଦିଗମ୍ବରମାନେ ମନେ କରନ୍ତି; ଆଉ ବସ୍ତ୍ର ସମେତ କୌଣସି ସମ୍ପତ୍ତି ନଥିବାର ବାହ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଅପେକ୍ଷା ତ୍ୟାଗର ସରଳତା ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଶ୍ୱେତାମ୍ବରମାନେ ତର୍କ କରନ୍ତି।

ଆଉ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ମତଭେଦ ନାରୀ ଓ ମୁକ୍ତି ବିଷୟରେ। ଦିଗମ୍ବରମାନେ ମନେ କରନ୍ତି ଯେ ଜଣେ ନାରୀ ତାଙ୍କ ବର୍ତ୍ତମାନ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ପଥ ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ସେମାନେ ବିଚାର କରୁଥିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଗ୍ନତା ସେ ପାଳନ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ମୁକ୍ତି ସମ୍ଭବ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ ଭବିଷ୍ୟତ ଜନ୍ମରେ ପୁରୁଷ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଶ୍ୱେତାମ୍ବରମାନେ ଏହି ମତକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ନାରୀ ଥିବା ଊନବିଂଶ ତୀର୍ଥଙ୍କର ମଲ୍ଲିନାଥଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଯେ ପୁରୁଷ ଭାବେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଆବଶ୍ୟକତା ବିନା ଜଣେ ନାରୀ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିପାରନ୍ତି। ଦିଗମ୍ବର ପରମ୍ପରା ଅନ୍ୟପଟେ ମଲ୍ଲିନାଥ ପୁରୁଷ ଥିଲେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରେ; ତେଣୁ ଦୁଇ ପରମ୍ପରା କେବଳ ମତବାଦରେ ନୁହେଁ, ତାହାକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଧୃତ ଜୀବନୀ-ବିବରଣରେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ।

କେଉଁ ଗ୍ରନ୍ଥର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଅଧିକାର ଅଛି, ଏ ପ୍ରଶ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପରମ୍ପରା ତୀବ୍ର ଭାବେ ଭିନ୍ନ। ଶ୍ୱେତାମ୍ବରମାନେ ପଞ୍ଚଚାଳିଶଟି ଗ୍ରନ୍ଥର ସଂକଳନ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି; ଯାହାର ମଧ୍ୟରେ ବଞ୍ଚିଥିବା ଏଗାରଟି ଅଙ୍ଗ, ବାରଟି ଉପାଙ୍ଗ, ଦଶଟି ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣକ, ଛଅଟି ଛେଦ-ସୂତ୍ର, ଦୁଇଟି ଚୂଳିକା-ସୂତ୍ର, ଏବଂ ଚାରିଟି ମୂଳ-ସୂତ୍ର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ; ଏଗୁଡ଼ିକ ମହାବୀରଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ଶିକ୍ଷାକୁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସଞ୍ଚାରରେ ରକ୍ଷା କରିଛି ବୋଲି ସେମାନେ ମନେ କରନ୍ତି। ଦିଗମ୍ବରମାନେ ଏହି ସଂକଳନର ପ୍ରାମାଣିକତାକୁ ହିଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ମୂଳ ଆଗମଗୁଡ଼ିକ ଠିକ୍ ସେହି ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ସମୟରେ ହଜିଯାଇଥିଲା, ଯାହା ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ କରିଥିଲା ବୋଲି ସେମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି। ତା'ବଦଳରେ ସେମାନେ ଷଟ୍‌ଖଣ୍ଡାଗମ, ଏବଂ କୁନ୍ଦକୁନ୍ଦ ଓ ସମନ୍ତଭଦ୍ର ସମେତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ରଚନାକୁ ନିଜର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭିତ୍ତି ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ଏହା ଛୋଟ ଗ୍ରନ୍ଥସୂଚୀ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମତଭେଦ ନୁହେଁ: ଏହାର ଅର୍ଥ, ଦୁଇ ପରମ୍ପରା ଗୋଟିଏ ମୂଳ ଉପଦେଷ୍ଟା ଓ ଗୋଟିଏ ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରାୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଗ୍ରନ୍ଥିକ ଭିତ୍ତି ଉପରେ ଗଢ଼ିଛନ୍ତି। ଦିଗମ୍ବରମାନେ ଷଟ୍‌ଖଣ୍ଡାଗମକୁ ନିଜର ପ୍ରଥମ ଶ୍ରୁତ-ସ୍କନ୍ଧ, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରଥମ ଆଗମ, ଏବଂ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ କୁନ୍ଦକୁନ୍ଦଙ୍କ ପଞ୍ଚପରମାଗମକୁ ନିଜର ଦ୍ୱିତୀୟ ଶ୍ରୁତ-ସ୍କନ୍ଧ, ଅର୍ଥାତ୍ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆଗମ ବୋଲି ଡାକନ୍ତି; ଏହି ନାମକରଣ ଇଚ୍ଛାକୃତ, ଯାହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଏହି ପରବର୍ତ୍ତୀ କୃତିଗୁଡ଼ିକ ହଜିଯାଇଥିବା ଆଗମଗୁଡ଼ିକର ଏକଦା ଥିବା ସେହି ମୂଳ ଭୂମିକା ପୂରଣ କରୁଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକର ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ନୁହେଁ।

ଏପରି ପ୍ରକୃତ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ମତଭେଦ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଇ ପରମ୍ପରା ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁଭାବାପନ୍ନ ନୁହନ୍ତି। ସେମାନେ ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରତି କରୁଣାର ଏକ ମୂଳ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା ଅଂଶୀଦାର କରନ୍ତି; ଉଭୟ ପରମ୍ପରାର ଗୃହସ୍ଥ ଅନୁଗାମୀମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଏକ ମନ୍ଦିରରେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏକ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏକ ଉତ୍ସବରେ ଏକାଠି ଅଂଶ ନିଅନ୍ତି। ଆଚରଣରେ ଏହି ବିଭାଜନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛେଦ ନୁହେଁ; ଏହା ସନ୍ନ୍ୟାସ-ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଅଧିକାରର ପାର୍ଥକ୍ୟ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ଦିଗମ୍ବର ଓ ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଜୈନ ଐତିହ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ଏହାର ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ବୃହତ୍ତର ଜଗତକୁ ପହଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରାୟତଃ ଏକାଠି କାମ କରିଛନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶାଖା ଭିତରେ ଥିବା ଉପ-ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦେଖାଏ: ଶ୍ୱେତାମ୍ବରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୂର୍ତ୍ତିପୂଜକ, ମୂର୍ତ୍ତିପୂଜା ନକରୁଥିବା ସ୍ଥାନକବାସୀ ଏବଂ ତେରାପନ୍ଥୀ ଅଛନ୍ତି; ଦିଗମ୍ବରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୀସପନ୍ଥୀ ଓ ତେରାପନ୍ଥୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଅଛି। ଏଥିରୁ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ କୌଣସି ପକ୍ଷ ଏକ ଏକକ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଦଳ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଦିଗମ୍ବର-ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ବିଭାଜନ ଦୁଇଟି ବନ୍ଦ ଶିବିରର ନୁହେଁ, ବରଂ ଆଚରଣର ଏକ ବର୍ଣ୍ଣପଟର ବର୍ଣ୍ଣନା ଦିଏ।

ଦିଗମ୍ବର ଓ ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ପରମ୍ପରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ଦୂରେଇ ଯାଇଥିବା ଦୁଇଟି ପୃଥକ ଧର୍ମ ନୁହଁନ୍ତି; ସେମାନେ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଉପଦେଶର ଦୁଇଟି ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ଓ ଗ୍ରନ୍ଥିକ ଅଧିକାରର ପାର୍ଥକ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଐତିହାସିକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏବଂ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱର ଶତାବ୍ଦୀବ୍ୟାପୀ ଯତ୍ନଶୀଳ ଦାର୍ଶନିକ ଯୁକ୍ତିରେ ମୂଳ ଧାରଣ କରେ; ମୁକ୍ତି ପ୍ରକୃତରେ କ'ଣ, କିମ୍ବା ତାହାର ପଥର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଅହିଂସା କାହିଁକି, ସେ ବିଷୟରେ କୌଣସି ବିବାଦ ସେଥିରେ ନାହିଁ। ଜୈନ ଧର୍ମରେ ନୂଆ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ଦୁଇ ପରମ୍ପରାକୁ ପାଖାପାଖି ବୁଝିବା ଏହି ଧର୍ମର ପ୍ରକୃତ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବୈଚିତ୍ର୍ୟର ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଏ, ଯାହା କୌଣସି ଏକକ ବର୍ଣ୍ଣନା ନିଜେ ଦେଇପାରି ନ ଥାନ୍ତା।