ପଞ୍ଚ ମହାବ୍ରତ

ସାଧାରଣ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଜୈନ ସାଧୁ ଓ ସାଧ୍ୱୀମାନେ ପାଞ୍ଚ ମହାବ୍ରତ ପାଇଁ ନିଜକୁ ସମର୍ପଣ କରନ୍ତି। ଏଗୁଡ଼ିକର ବିଧିବଦ୍ଧ ବିବରଣୀ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ରର ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦିଆଯାଇଛି। ଦାର୍ଶନିକ-ସାଧୁ ଉମାସ୍ୱାତିଙ୍କ ଜୈନ ମତବାଦର ଏହା ସୁସଂବଦ୍ଧ ସାରସଂକ୍ଷେପ। ଏଗୁଡ଼ିକ ବାହାରୁ ଲଦାଯାଇଥିବା ସାଧାରଣ ନିୟମ ନୁହେଁ, ବରଂ କୌଣସି ବ୍ୟତିକ୍ରମ ବା ସର୍ତ୍ତ ବିନା ଆଜୀବନ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉଥିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା। ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରତକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ କରେ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଧ୍ୟାନମୂଳକ ଅଭ୍ୟାସ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବ୍ରତ କେବଳ ଅଭ୍ୟାସରେ ପରିଣତ ହୋଇ ଜଡ଼ ନ ହୋଇ ଚିନ୍ତା ଓ ଆଚରଣରେ ଜୀବନ୍ତ ରହେ।

ପ୍ରଥମ ଓ ମୂଳଭୂତ ବ୍ରତ ଅହିଂସା। ଏହା ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହିଂସାହୀନତା, କେବଳ ଶାରୀରିକ କର୍ମରେ ନୁହେଁ, ବାଣୀ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ମଧ୍ୟ। ଜୈନ ସାଧୁ ଅହିଂସାକୁ ଏତେ ନିଷ୍ଠାର ସହ ପାଳନ କରନ୍ତି ଯେ ତାହା ତାଙ୍କ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରକୁ ରୂପ ଦିଏ। କୀଟପତଙ୍ଗ ନ ଚିପୁଡ଼ିବା ପାଇଁ ସେ ପ୍ରତି ପାଦ ପୂର୍ବରୁ କୋମଳ ଝାଡ଼ୁରେ ଆଗ ପଥ ସଫା କରନ୍ତି। ପାନୀୟ ଜଳରେ ଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜୀବମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ଜଳ ଛାଣନ୍ତି। ଅଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଉପରେ ପାଦ ପଡ଼ିବାର ବିପଦ ବଢ଼ୁଥିବାରୁ ସେ ରାତି ପଡ଼ିବା ପରେ ଭ୍ରମଣ ଏଡ଼ାନ୍ତି। ଏହି ବ୍ରତକୁ ମୂଳ ବୋଲି ଧରାଯାଏ, ଯାହାରୁ ବାକି ଚାରିଟି ବ୍ରତ ବଢ଼େ। ମିଥ୍ୟା କହିବା, ଚୋରି, ଯୌନ ସମ୍ପର୍କ ଓ ଅଧିକାରବୋଧ, ଏଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତେ କୌଣସି ନା କୌଣସି ରୂପେ ଅନ୍ୟ ଜୀବର କ୍ଷତି କରନ୍ତି ବୋଲି ଜୈନ ଶିକ୍ଷା କହେ। ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରତ ଶେଷରେ ଯେଉଁ ନୀତିର ସେବା କରେ, ତାହା ଅହିଂସା। ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ର ଏହି ବ୍ରତକୁ ପାଞ୍ଚ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ କରେ। ସେଗୁଡ଼ିକ ଚାଲିବାରେ, କହିବାରେ, ଭୋଜନରେ, ଯେକୌଣସି ବସ୍ତୁ ଉଠାଇବାରେ ଓ ମାଟିରେ କିଛି ରଖିବାରେ ସାଧକଙ୍କୁ ସଜାଗ ରଖନ୍ତି। ଏହିଭଳି ଅହିଂସା ବେଳେବେଳେ କରାଯାଉଥିବା ପ୍ରୟାସ ନ ରହି ନିରନ୍ତର ସଚେତନତା ହୋଇ ରହେ।

ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରତ ସତ୍ୟ। ଏହା ଅନୁସାରେ ସାଧୁ ବା ସାଧ୍ୱୀ କେବଳ ସତ୍ୟ କହନ୍ତି, ଏବଂ ସେହି ସତ୍ୟ କୌଣସି କ୍ଷତି ନ କଲେ ହିଁ କହନ୍ତି। ଅସତର୍କତାରେ କୁହାଯାଇଥିବା ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମିଥ୍ୟା ପରି ଆଘାତ କରିପାରେ ବୋଲି ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ସ୍ୱୀକାର କରେ। ତେଣୁ ଏହି ବ୍ରତ ଅଧୀନସ୍ଥ ସାଧୁକୁ କେବଳ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ ଯେ କୌଣସି ଉକ୍ତି ତଥ୍ୟଗତ ଭାବେ ଠିକ୍ କି ନୁହେଁ, ବରଂ ତାହା କହିବା, ଏବଂ କେବେ କହିବା, କରୁଣାର ସେବା କରେ କି ଆଘାତ ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଏ, ତାହାର ମଧ୍ୟ ଓଜନ କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ଅନାବଶ୍ୟକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦିଏ ଏପରି ସତ୍ୟର ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ମୌନତା ଗ୍ରହଣୀୟ, ଏବଂ କେତେବେଳେ ଆବଶ୍ୟକ ପଥ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ସାଧୁ ଧୀରେ ଓ ଭାବି ଚିନ୍ତି କଥା କହିବା ଉଚିତ, ଅତିରଞ୍ଜନ ଓ ଚାଟୁକାରିତା ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଯୋଗିକ ଭାବେ ଠିକ୍ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦା ବା ଗୁଜବ ପୁନରାବୃତ୍ତି କରିବାରୁ ବିରତ ରହିବା ଉଚିତ।

ତୃତୀୟ ବ୍ରତ ଅସ୍ତେୟ। ଏହା ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ସିଧାସଳଖ ନ ନେବା ଠାରୁ ବହୁ ଦୂର ବିସ୍ତାରିତ। ଏହି ବ୍ରତ ଅଧୀନସ୍ଥ ସାଧୁ ଯେତେ ସାନ ହେଉ, ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଓ ଜାଣିଶୁଣି ଦିଆଯାଇ ନଥିବା କିଛି ନେବେ ନାହିଁ। ସ୍ୱାଗତ ଥିବା ସମୟଠାରୁ ଅଧିକ ରହନ୍ତି ନାହିଁ। ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଥିବାଠାରୁ ଅଧିକ କୌଣସି ସମ୍ବଳ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ନାହିଁ। ମାଲିକଙ୍କ ଅନୁମତି ବିନା ବଗିଚାରୁ ଗୋଟିଏ ଫୁଲ ତୋଳିବା, କିମ୍ବା ଜମି ମାଲିକଙ୍କ ଅନୁମତି ବିନା ସେ ଜମିରେ ବିଳମ୍ବରେ ରହିବା, ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତେୟ ଯାହା ବର୍ଜନ କରେ ତାହାର ପରିସରରେ ପଡ଼େ। ଏହି ବ୍ରତ ଉପରେ ଗଠିତ ସାଧୁ-ନିୟମ ଭିକ୍ଷା ସଂଗ୍ରହକୁ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଗୃହସ୍ଥ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଓ ନ ମାଗିବାରୁ ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି, କେବଳ ତାହା ହିଁ ସାଧୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି। ଚାପରେ ବା କେବଳ ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା କିଛି ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

ଚତୁର୍ଥ ବ୍ରତ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ। ଏହା ଶରୀର, ବାଣୀ ଓ ଚିନ୍ତା, ତିନିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଦାବି କରେ। ସାଧୁ ଓ ସାଧ୍ୱୀମାନେ ବିପରୀତ ଲିଙ୍ଗ ସହିତ କେବଳ ଶାରୀରିକ ସଂସ୍ପର୍ଶ ନୁହେଁ, ଇଚ୍ଛା ଜାଗ୍ରତ କରିପାରୁଥିବା ପରିସ୍ଥିତି, କଥାବାର୍ତ୍ତା ଏପରିକି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଚିନ୍ତାକୁ ମଧ୍ୟ ଏଡ଼ାନ୍ତି। କାରଣ ଏହି ବ୍ରତ ଶରୀରର ଆଚରଣ ପରି ମନର ସ୍ଥିରତାକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ପାଞ୍ଚ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରୁ ଏହା ସବୁଠାରୁ କଠିନ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ, କାରଣ ଏହା ଚିନ୍ତାର ସ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ସଂଯମ ଦାବି କରେ, ଯେଉଁଠି ଖସିପଡ଼ିବା ସାଧକ ଛଡ଼ା ଆଉ କାହାରିକୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

ପଞ୍ଚମ ବ୍ରତ ଅପରିଗ୍ରହ। ଏହା ତ୍ୟାଗୀକୁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ନ ରଖିବାର ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା ଦିଏ। ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ସାଧୁଙ୍କ ପାଖରେ କିଛି ବସ୍ତ୍ର ଥାଏ। ଦିଗମ୍ବର ସାଧୁମାନେ ସେହି ନୀତିକୁ ତା’ର ପରମ ରୂପରେ ପାଳନ କରି ନଗ୍ନତାର ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି ବସ୍ତ୍ର ନଥାଏ। ଉଭୟଙ୍କ ପାଖରେ ଜଳପାତ୍ର ଥାଏ, ଏବଂ ବସିବା ବା ଚାଲିବା ପୂର୍ବରୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ରାଣୀ ଧୀରେ ସରାଇବା ପାଇଁ ଝାଡ଼ୁ ଥାଏ। ଅପରିଗ୍ରହ କେବଳ ବସ୍ତୁରେ ନୁହେଁ, ଆସକ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତାରିତ। ଜୈନ ଶିକ୍ଷା କହେ ଯେ ଯେକୌଣସି ସମ୍ପତ୍ତି, ଯେତେ ସାନ ହେଉ, କିମ୍ବା କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧାରଣା ବା ଫଳାଫଳକୁ ଆଙ୍କଡ଼ି ଧରିବା, ଆତ୍ମାକୁ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ସହିତ ଆହୁରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବାନ୍ଧେ, ଏବଂ ସେ ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ହିଁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଜୀବନ ଅଛି।

ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ର ଏହି ପାଞ୍ଚ ମହାବ୍ରତକୁ, ଯାହା ସାଧୁ ଓ ସାଧ୍ୱୀଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ବିନା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ, ଗୃହସ୍ଥ ଜୈନମାନେ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ଅଣୁବ୍ରତଠାରୁ ପୃଥକ କରେ। ଅଣୁବ୍ରତ ସେହି ପାଞ୍ଚ ବ୍ରତ, କିନ୍ତୁ ହ୍ରାସିତ ଓ ଆଂଶିକ ରୂପରେ, ଯାହା ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଘରେ ରହି ସାଧାରଣ ବୃତ୍ତି କରିବା ସମୟରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଅଣୁବ୍ରତ ଭାବେ ଅହିଂସା ପାଳନକାରୀ ଗୃହସ୍ଥ ସିଧାସଳଖ ହତ୍ୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତଥାପି ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ସେ ଏକ ବୃହତ୍ ଅର୍ଥନୀତିରେ ଅଂଶ ନେଇପାରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି କିଛି ଆନୁଷଙ୍ଗିକ କ୍ଷତି ଘଟେ। ମହାବ୍ରତ ଭାବେ ସେହି ବ୍ରତ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସାଧୁ ସେଥିକୁ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଏଡ଼ାଇ ନ ହେଉଥିବା ଭଳି ଲାଗୁଥିବା ଆଘାତର ରୂପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ତରଭିତ୍ତିକ ଗଠନ ଜୈନ ସମାଜକୁ ଏକ ନୈତିକ ଆଦର୍ଶ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଦିଏ, ଏବଂ ସ୍ୱୀକାର କରେ ଯେ କେବଳ ଯେଉଁମାନେ ସାଂସାରିକ ଜୀବନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଏହାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆପୋଷହୀନ ରୂପରେ ପାଳନ କରିପାରନ୍ତି।

ମହାବ୍ରତ ଏତେ କଠୋର ମାନଦଣ୍ଡ ସ୍ଥିର କରୁଥିବାରୁ ଜୈନ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଜୀବନରେ ପ୍ରତିକ୍ରମଣ ନାମକ ସାଧନା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହା ସମୟାନୁସାରେ କରାଯାଉଥିବା ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ ଓ ଆତ୍ମନିବେଦନର ଅଭ୍ୟାସ, ଯେଉଁଥିରେ ସାଧୁ ବା ସାଧ୍ୱୀ ଦିନ ବା ସମୟକାଳର ଆଚରଣ ସମୀକ୍ଷା କରନ୍ତି, ବ୍ରତ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଥିବା ଯେକୌଣସି ଲୋପ, ଯେତେ ସାନ ହେଉ, ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବେ କ୍ଷମା ମାଗନ୍ତି। ଏହି ସାଧନା ଜୈନ ବୁଝାମଣାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ ଯେ ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥିର ସିଦ୍ଧି ନୁହେଁ, ବରଂ ଜୀବନ୍ତ ଶୃଙ୍ଖଳା। ସବୁଠାରୁ ସତର୍କ ତ୍ୟାଗୀ ମଧ୍ୟ ସାନ ଲୋପର ଆଶା କରନ୍ତି। ନିର୍ଦୋଷ ଆଚରଣର ଦାବି ଅପେକ୍ଷା, ସେହି ଲୋପଗୁଡ଼ିକର ସଚ୍ଚୋଟ ସ୍ୱୀକାର ହିଁ ବ୍ରତ ପ୍ରକୃତରେ ପାଳନ ହେଉଥିବାର ଚିହ୍ନ ବୋଲି ପରମ୍ପରା ମାନେ।