ଚନ୍ଦନବାଲା

ଚନ୍ଦନବାଲାଙ୍କ କାହାଣୀ ଚମ୍ପା ନଗରୀରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ସେ ରାଜା ଦଧିବାହନ ଓ ରାଣୀ ଧାରିଣୀଙ୍କ କନ୍ୟା ବସୁମତୀ ରୂପେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ। ରାଜା ଶତାନୀକ ଚମ୍ପାକୁ ଅବରୋଧ କଲାବେଳେ ତାଙ୍କ ଶୈଶବ ଶେଷ ହୋଇଗଲା। ଅବରୋଧର ବିଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଜଣେ ଓଟଚାଳକ ରାଣୀ ଓ ତାଙ୍କ ସାନ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଧରିନେଲା। ବନ୍ଦୀତ୍ୱର ଅପମାନ ସହିବାକୁ ଅନିଚ୍ଛୁକ ରାଣୀ ଧାରିଣୀ ତାହା ନମାନି ମୃତ୍ୟୁକୁ ବାଛିଲେ। ଓଟଚାଳକ ବସୁମତୀକୁ ଆଗକୁ ନେଇ କୌଶାମ୍ବୀ ନଗରର ଏକ ଚୌରାସ୍ତାରେ ବିକ୍ରି କରି ଦେଲା। ଏକ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ, ଜଣେ ରାଜକୁମାରୀ ମୂଲ୍ୟ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଯେକୌଣସି ଲୋକର ସମ୍ପତ୍ତିରେ ପରିଣତ ହେଲେ।

ଧନାବହ ନାମକ ଜଣେ ବଣିକ କେବଳ କରୁଣାବଶତଃ ସେହି ବାଳିକାକୁ କିଣିଲେ; ତାଙ୍କ ପରିସ୍ଥିତି ସତ୍ତ୍ୱେ ତାଙ୍କ ଆଚରଣର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଖି ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେଲା। ସେ ତାକୁ ଚନ୍ଦନା ନାମ ଦେଲେ ଏବଂ ଏପରି ଦୟାରେ ଆଚରଣ କଲେ ଯାହା ତାଙ୍କ ଗୃହରେ ଶୀଘ୍ର ଏକ ବିପଦରେ ପରିଣତ ହେଲା। ଧନାବହଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ମୂଲା ଭୟ କଲେ ଯେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କରୁଣା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ପରିଣତ ହୋଇପାରେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଈର୍ଷା ନିଷ୍ଠୁରତାରେ ପରିଣତ ହେଲା। ମୂଲା ଚନ୍ଦନାର ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇଦେଲେ। ତାଙ୍କ ଗୋଡ଼ରେ ଶୃଙ୍ଖଳ ବାନ୍ଧି ତାଙ୍କୁ ଏକାନ୍ତରେ ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ — ଅନାହାରରେ ରଖି ଏବଂ ପରିବାର ଶସ୍ୟ ରଖୁଥିବା ଘରର ଏକ କୋଣରେ ଭୁଲାଇ ଦେଇ। ଏହି ବ୍ୟବହାରର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସେହି ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆଚରଣର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚିହ୍ନ ମୁଛିଦେବା ଥିଲା ଯାହା ପ୍ରଥମେ ଧନାବହଙ୍କ କରୁଣାକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥିଲା।

ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଚନ୍ଦନାଙ୍କର ସାକ୍ଷାତ ମହାବୀରଙ୍କ ସହ ହେଲା — ଚବିଶତମ ତୀର୍ଥଙ୍କର, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଭ୍ରମଣ ସମୟରେ କେବଳ ଏପରି ସର୍ତ୍ତ ଅଧୀନରେ ଭିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ ଯାହା ଏକାସାଙ୍ଗରେ ପ୍ରାୟ କେହି ପୂରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ହେମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିଶଳାକାପୁରୁଷଚରିତ (ଖଣ୍ଡ 10, ଅଧ୍ୟାୟ 4)ରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ମହାବୀର ସଂକଳ୍ପ କରିଥିଲେ ଯେ ସେ କେବଳ ଏପରି ନାରୀଠାରୁ ଆହାର ଗ୍ରହଣ କରିବେ ଯିଏ ଏକ ସମୟରେ ପାଞ୍ଚଟି ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରେ। ସେ ଏବେ ବି ଶୃଙ୍ଖଳରେ ବନ୍ଦିନୀ ହେବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡିତ ହେବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କ ଆଖି ଲୁହରେ ଭରି ରହିବା ଉଚିତ। ଗୋଟିଏ ଗୋଡ଼ ଦ୍ୱାରଦେଶ ଭିତରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ଏବେ ବି ବାହାରେ ରଖି ସେ ଠିଆ ହେବା ଉଚିତ। ଆଉ ସେ କୁଲ୍ମାଷ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ — କୌଣସି ଧନୀ ଘର ଅଲଗା ରଖିଥିବା ଉତ୍ତମ ଭୋଜନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଶସ୍ୟ ଟୋକେଇର କୋଣରୁ ଝାଡ଼ି ଅଣାଯାଇଥିବା ମୋଟା, ଭାଙ୍ଗା ଦାନା। ଚନ୍ଦନା ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ସର୍ତ୍ତ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ପୂରଣ କଲେ, ଏପରି କୌଣସି ବ୍ରତ ଅଛି କିମ୍ବା କେହି ତାହା ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ସେ ବିଷୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଜ୍ଞାତ ରହି।

କ୍ଷଣିକ ପାଇଁ ସେ ନିଜର ଏକାନ୍ତବାସରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ସେ ଭଣ୍ଡାରଗୃହର ଦ୍ୱାରଦେଶରେ ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ; ହାତରେ ଏକ କୋଣରୁ ଖୁରଚି ନିଆଯାଇଥିବା ଶସ୍ୟ, ଗୋଡ଼ରେ ତଥାପି ଶୃଙ୍ଖଳ, ମୁଣ୍ଡ ତଥାପି ମୁଣ୍ଡିତ, ବନ୍ଦୀତ୍ୱର ଶୋକରେ ଆଖି ତଥାପି ଓଦା। ଗୋଟିଏ ଗୋଡ଼ ଦ୍ୱାର ଭିତରେ, ଅନ୍ୟଟି ତଥାପି ବାହାରେ — ଯେଉଁ ଶୃଙ୍ଖଳ ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଥିଲା, ତାହା ହିଁ ତାଙ୍କୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଦେଉନଥିଲା।

ଏହି ଦୁଃଖିନୀ ନାରୀଙ୍କଠାରେ ମହାବୀର ନିଜ ବ୍ରତର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚିହ୍ନ ଚିହ୍ନି ପାରିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ହାତରୁ କୁଲ୍ମାଷ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଜୈନ ପରମ୍ପରା ବିଶ୍ୱାସ କରେ ଯେ ଏହି କ୍ଷଣ ମାନବ ଦୃଷ୍ଟିର ଅତୀତ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତରେ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ଗୋଡ଼ର ଶୃଙ୍ଖଳ ସୁନାର ନୂପୁରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡିତ ମୁଣ୍ଡ ପୁଣି କେଶରେ ଭରିଗଲା, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ପୂର୍ବରୁ କିଛି ନଥିଲା, ସେଠାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଳଙ୍କାର ପ୍ରକଟ ହେଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଶକ୍ର ମହାବୀରଙ୍କ ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଆସିଥିଲେ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ପାଠକ ଯାହାକୁ ଶାବ୍ଦିକ ଏବଂ ଯାହାକୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାର ମନେ କରନ୍ତି, ତାହା ଯାହା ହେଉ, କାହାଣୀର ମୂଳ ସାରତତ୍ତ୍ୱ ପରମ୍ପରାରେ କେବେ ବି ବିବାଦୀୟ ହୋଇନାହିଁ: ଝାଡ଼ିଥିବା କୋଣର ଶସ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ଯାହାର ଆଉ କିଛି ନଥିଲା, ସେହି ନାରୀକୁ ମହାବୀର ତାଙ୍କ ଭ୍ରମଣରେ ଭେଟିଥିବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆତ୍ମା ପୂର୍ବରୁ ନିଜ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ବୋଲି ବିବେଚନା କରିଥିଲେ।

ତାଙ୍କ ସ୍ୱୀକୃତି ଏବଂ ତା ପରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଶିକ୍ଷାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ଚନ୍ଦନା ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟା ହେବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, ଏବଂ ମହାବୀର ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସନ୍ନ୍ୟାସ ସଂଘରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ପ୍ରଥମ ନାରୀ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ସେ ଜୈନ ସାଧ୍ୱୀଙ୍କ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହା କରି ସେ ଗୃହଜୀବନକୁ ଦୁଇଥର ତ୍ୟାଗ କଲେ: ପ୍ରଥମେ ଦାସତ୍ୱ ସମୟରେ ବଳପୂର୍ବକ ତାହାଠାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ; ଏବଂ ଏବେ ଯାହା ବାକି ଥିଲା, ତାହା ଅନ୍ୟ କାହାର ପସନ୍ଦରେ ନୁହେଁ, ନିଜର ସ୍ୱାଧୀନ ପସନ୍ଦରେ ଛାଡ଼ି ଦେଇ। ସମୟକ୍ରମେ ତାଙ୍କୁ ମହାବୀରଙ୍କ ସମଗ୍ର ସାଧ୍ୱୀ ସଂଘର ମୁଖ୍ୟା ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା। ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ସେହି ନାରୀ ସମୁଦାୟ ଶେଷରେ ହଜାର ହଜାର ଲୋକଙ୍କୁ ନେଇ ବଢ଼ିଥିଲା; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଓ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନେ ପୀଢ଼ି ପରେ ପୀଢ଼ି ଦେଇଥିବା ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଶିକ୍ଷା ଅଧୀନରେ ଶିଖିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ଏପରି ଏକ ଧାରା ସ୍ଥାପନ କଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୈନ ସନ୍ନ୍ୟାସ ପରମ୍ପରା କେବଳ ଗୋଟିଏ ନୁହେଁ, ବରଂ ଭିକ୍ଷୁ ଓ ଭିକ୍ଷୁଣୀ — ଦୁଇଟି ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ, ବିଧିବଦ୍ଧ ଦୀକ୍ଷିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ପାଖାପାଖି ବହନ କରି ଆଗକୁ ନେଲା।

ଜୈନ ପରମ୍ପରାରେ ଚନ୍ଦନବାଲାଙ୍କ କାହାଣୀ ସହିଥିବା ଦୁଃଖର ବର୍ଣ୍ଣନା ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହି ପ୍ରଦର୍ଶନ ଭାବରେ ଅଧିକ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ଯେ ଦୁଃଖ ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ଉପରେ ପଡ଼େ ତାହାକୁ ଛୋଟ କରେ ନାହିଁ। ସେ ଜଣେ ରାଜକୁମାରୀ ଥିଲେ ଯିଏ ଦାସୀ ହେଲେ, ଏବଂ ପରେ ଜଣେ ଦାସୀ ଯିଏ ସମଗ୍ର ସନ୍ନ୍ୟାସ ସଂଘର ମୁଖ୍ୟା ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗତିପଥରେ, ଜୈନ ଶିକ୍ଷାରେ ସେ ଏହି ପ୍ରମାଣ ଭାବରେ ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି ଯେ ମୁକ୍ତି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯୋଗ୍ୟତା ଜନ୍ମ, ସମ୍ପଦ କିମ୍ବା ଲିଙ୍ଗ — କୌଣସି ଲୌକିକ ପରିସ୍ଥିତି ଯାହା ଦେଇପାରେ କିମ୍ବା ନେଇପାରେ, ସେଥିରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ। ପ୍ରତିବର୍ଷ, ମହାବୀରଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଜୀବନ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା ଜୈନ ସମୁଦାୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କ କାହାଣୀକୁ ଫେରନ୍ତି — ତାଙ୍କ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବର୍ଷର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜ ଅପମାନର ବିବରଣୀରୁ ଗଢ଼ା ଏକ ପରୀକ୍ଷାକୁ ସେ ଯେଉଁ ଶାନ୍ତ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ସାମନା କଲେ ତାହା ପାଇଁ; ଏବଂ ସେହି ପରୀକ୍ଷାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ସେ ସେସବୁଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଉଠିଲେ।