चंदनबाला

चंदनबालेची कथा चंपा नगरीत सुरू होते, जिथे तिचा जन्म राजा दधिवाहन आणि राणी धारिणी यांची कन्या वसुमती म्हणून झाला. राजा शतानीकाने चंपेला वेढा घातला तेव्हा तिचे बालपण संपले. वेढ्याच्या गोंधळात, एका उंट-सारथ्याने राणी आणि तिच्या लहान कन्येला पकडले. बंदिवासाचा अपमान सहन करण्यास तयार नसलेल्या राणी धारिणीने त्यापुढे झुकण्याऐवजी मृत्यू पत्करला. उंट-सारथ्याने वसुमतीला पुढे नेले आणि कौशांबी नगरीतील एका चौकात तिला विकून टाकले. एका दिवसात, एक राजकन्या जो कोणी किंमत देईल त्याची मालमत्ता बनली.

धनावह नावाच्या एका व्यापाऱ्याने त्या बालिकेला केवळ करुणेपोटी विकत घेतले; तिच्या परिस्थितीतही तिच्या वागण्यातील प्रतिष्ठा पाहून तो द्रवला. त्याने तिला 'चंदना' हे नवे नाव दिले, आणि तिच्याशी अशा दयाळूपणे वागला की त्याच्या घरात लवकरच ती दया स्वतःच एक धोका ठरली. धनावहाची पत्नी मूला हिला भीती वाटली की पतीची करुणा दुसऱ्या भावनेत बदलू शकते, आणि तिचा मत्सर क्रूरतेत परिणत झाला. मूलाने चंदनेचे डोके मुंडवले. तिच्या पायांत साखळ्या घालून तिला एकांतवासात डांबले — उपाशी ठेवून, आणि कुटुंब धान्य साठवत असे त्या घराच्या कोपऱ्यात विसरल्यासारखे ठेवले. धनावहाच्या करुणेला पहिल्यांदा आकर्षित करणाऱ्या सौंदर्याचा आणि प्रतिष्ठेचा प्रत्येक मागमूस पुसून टाकणे हाच या वागणुकीचा हेतू होता.

अशा अवस्थेत चंदनेची गाठ महावीरांशी पडली — चोविसावे तीर्थंकर, जे आपल्या भ्रमणकाळात अशा अटींखाली भिक्षा स्वीकारत असत की त्या एकाच वेळी जवळजवळ कोणालाही पूर्ण करता येणार नाहीत. हेमचंद्रांच्या त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्रात (ग्रंथ 10, अध्याय 4) नोंदवलेल्या परंपरेनुसार, महावीरांनी संकल्प केला होता की ते केवळ अशा स्त्रीकडूनच अन्न स्वीकारतील जी एकाच वेळी पाच चिन्हे धारण करत असेल. ती अजूनही साखळदंडात बद्ध बंदिवान असली पाहिजे. तिचे डोके मुंडलेले असले पाहिजे. तिचे डोळे अश्रूंनी भरलेले असले पाहिजेत. एक पाय उंबरठ्याच्या आत आणि दुसरा अजून बाहेर ठेवून तिने उभे राहिले पाहिजे. आणि तिने कुल्माषाखेरीज दुसरे काहीही अर्पण करता कामा नये — एखाद्या धनिक घराने बाजूला ठेवलेले उत्तम अन्न नव्हे, तर धान्याच्या टोपलीच्या कोपऱ्यातून झाडून घेतलेले खरखरीत, तुटके धान्य. चंदनेने या पाचही अटी एकाच वेळी पूर्ण केल्या — असे कोणते व्रत अस्तित्वात आहे किंवा कोणी त्याची वाट पाहत आहे, याची तिला पूर्ण कल्पनाही नसताना.

ती क्षणभरासाठी एकांतातून मुक्त झाली होती. धान्यकोठाराच्या उंबरठ्यावर ती उभी होती; हातात कोपऱ्यातून खरवडलेले धान्य, पायात अजूनही साखळ्या, डोके अजूनही मुंडलेले, बंदिवासाच्या दुःखाने डोळे अजूनही ओलसर. एक पाय दाराच्या आत टेकलेला होता आणि दुसरा अजूनही बाहेर — ज्या साखळ्यांनी तिला बांधले होते त्यांनीच तिला पूर्णपणे ओलांडण्यापासून रोखले होते.

या दुःखी स्त्रीमध्ये महावीरांनी आपल्या व्रताची प्रत्येक खूण ओळखली, आणि तिच्या हातून कुल्माष स्वीकारले. मानवी दृष्टीपलीकडील चमत्काराने हा क्षण चिन्हांकित झाला, असे जैन परंपरा मानते. तिच्या पायांतील साखळ्या सोन्याच्या पैंजणांत रूपांतरित झाल्या, असे सांगितले जाते. तिचे मुंडलेले डोके पुन्हा केसांनी भरले, आणि जिथे पूर्वी काहीच नव्हते तिथे सुंदर अलंकार प्रकट झाले, असेही सांगितले जाते. देवांचे स्वामी शक्र महावीरांच्या व्रताच्या पूर्तीचा सन्मान करण्यासाठी स्वतः आले, असे स्मरले जाते. या वर्णनात वाचक जे शाब्दिक मानतो आणि जे भक्तिपूर्ण अलंकार मानतो, त्यापलीकडे कथेचा मूळ गाभा परंपरेत कधीच वादग्रस्त नव्हता: झाडलेल्या कोपऱ्यातील धान्याशिवाय अर्पण करण्यासारखे काहीही नसलेली ती स्त्री, महावीरांना त्यांच्या भ्रमणात भेटलेल्या इतर कोणत्याही आत्म्याआधी त्यांची शिकवण ग्रहण करण्यास सज्ज वाटली.

त्यांच्या स्वीकाराने आणि त्यानंतर आलेल्या उपदेशाने प्रभावित होऊन, चंदनेने त्यांची शिष्या होण्याची विनंती केली, आणि महावीरांनी तिला त्यांच्या संन्यास संघात प्रवेश करणारी पहिली स्त्री म्हणून स्वीकारले. तिने जैन भिक्षुणीची व्रते घेतली. असे करताना तिने गृहजीवनाचा दोनदा त्याग केला: प्रथम दास्यकाळात बलपूर्वक त्यापासून वंचित होऊन; आणि आता उरलेले सर्व, कोणाच्या निवडीने नव्हे तर स्वतःच्या स्वतंत्र निवडीने सोडून. कालांतराने तिची महावीरांच्या संपूर्ण भिक्षुणी संघाची — म्हणजे साध्वींची — प्रमुख म्हणून नियुक्ती झाली. परंपरेनुसार, त्या स्त्रियांचा संघ अखेरीस हजारोंपर्यंत वाढला; त्या सर्वजणी तिने आणि तिच्या उत्तराधिकाऱ्यांनी पिढ्यानपिढ्या दिलेल्या शिस्तीत आणि शिकवणीत शिकत राहिल्या. तिच्या नेतृत्वाने असा आदर्श घालून दिला की ज्यामुळे जैन संन्यास परंपरा केवळ एकच नव्हे तर भिक्षू आणि भिक्षुणी — दोन पूर्ण, विधिवत दीक्षित समुदाय — एकत्र पुढे नेत राहिली.

चंदनबालेची कथा जैन परंपरेत सोसलेल्या दुःखाचे वृत्तांत म्हणून नव्हे, तर दुःख ज्या आत्म्यावर येते त्याला कमी करत नाही याचे प्रदर्शन म्हणून अधिक स्मरली जाते. ती राजकन्या होती जी दासी बनली, आणि नंतर दासी जी संपूर्ण संन्यास संघाची प्रमुख बनली. या संपूर्ण वाटचालीत, जैन शिकवणीत ती हा पुरावा म्हणून उभी आहे की मुक्ती आणि आध्यात्मिक योग्यता जन्म, संपत्ती किंवा लिंग यांसारख्या कोणत्याही सांसारिक परिस्थितीवर अवलंबून नसते, जी ती देऊ शकत नाही किंवा हिरावू शकत नाही. दरवर्षी, महावीरांच्या प्रमुख शिष्यांच्या जीवनाचे स्मरण करणारे जैन समुदाय, त्यांच्या अनुयायी स्त्रियांमध्ये सर्वप्रथम तिच्या कथेकडे परततात — तिच्या सुरुवातीच्या वर्षांतील दुर्दैवासाठी नव्हे, तर तिच्या अपमानाच्या तपशिलांतूनच घडलेल्या परीक्षेला तिने ज्या शांत धैर्याने तोंड दिले त्यासाठी; आणि ती परीक्षा पेलताना, त्या सर्वांच्या वर ती उंचावली गेली.