जैन विश्वविज्ञान

जैन विश्वविज्ञान विश्वाचे एक अनोखे आणि प्राचीन चित्र देते; ते तत्त्वार्थ सूत्राच्या तिसऱ्या अध्यायात सविस्तरपणे मांडले आहे, आणि तिलोयपण्णत्ती सारख्या नंतरच्या दिगंबर ग्रंथांमध्ये त्याचा विस्तार केला आहे. ग्रह किंवा ताऱ्यांचा संग्रह म्हणून विश्वाचे वर्णन करणाऱ्या परंपरांपेक्षा वेगळे, जैन शिकवण त्याचे वर्णन एका विशाल, जिवंत आकारासारखे करते: लोक पुरुष नावाचा विश्वव्यापी जीव. 'लोक' म्हणजे जग किंवा विश्व; 'पुरुष' म्हणजे व्यक्ती किंवा जीव. हा जीव विश्वाची निर्मिती करणारा ईश्वर नाही; उलट, विश्वालाच लोक पुरुषाचे शरीर मानले जाते, ज्याचे स्वरूप तीन स्तरांत विभागलेले आहे: वरचे जग ऊर्ध्व लोक, मधले जग मध्य लोक, आणि खालचे जग अधो लोक. हे तिन्ही स्तर मिळून संपूर्ण क्षेत्र बनवतात, जिथे आत्मे जन्म घेतात, जगतात, मरतात आणि अंतहीनपणे पुन्हा जन्म घेतात.

मध्य लोक हा लोक पुरुषाच्या कंबर आणि कूल्ह्यांशी संबंधित भाग आहे, आणि हेच ते जग आहे जिथे मनुष्य, प्राणी, वनस्पती आणि असंख्य इतर जीव राहतात. त्याचे वर्णन खंड आणि महासागरांनी युक्त, सपाट, तबकडीच्या आकाराची भूमी असे केले आहे; तिच्या अगदी मध्यभागी जगाचा अक्ष असलेला मेरू पर्वत उभा आहे. जैन शिकवणीत, तीन लोकांपैकी केवळ मध्य लोकातच आत्म्याला मोक्ष प्राप्त करण्याची संधी आहे. मोक्ष म्हणजे जन्म आणि मृत्यूच्या अंतहीन चक्रातून आत्म्याची मुक्तता; आणि योग्य कर्म निवडण्याची, तसेच अहिंसेचे आचरण करण्याची क्षमता, ज्यामुळे आत्म्याला त्या चक्राशी बांधणारे कर्म गळून पडते, ती इथेच आहे. म्हणून मध्य लोक हे दुर्मीळ आणि मौल्यवान संधीचे स्थान मानले जाते; कारण वरचे स्वर्ग किंवा खालची नरके, आत्मा आधीच अडकलेल्या चक्रातून सुटण्याची कोणतीही संधी देत नाहीत.

मानवी जन्म, जरी तो क्षणभंगुर आणि नाजूक असला, तरी जैन शिकवणीत तो तीन लोकांमधून जाणाऱ्या कोणत्याही आत्म्याला त्याच्या संपूर्ण प्रवासात कधीही मिळणारी सर्वात दुर्मीळ आणि सर्वात मौल्यवान संधी मानला जातो.

मध्य लोकाच्या वर ऊर्ध्व लोक आहे, जो लोक पुरुषाची छाती, बाहू आणि मस्तक यांच्याशी संबंधित आहे; तत्त्वार्थ सूत्राच्या चौथ्या अध्यायात त्याचे वर्णन दिव्य लोकांची एकापाठोपाठ एक येणारी मालिका असे केले आहे, ज्यातील प्रत्येक लोक खालच्या लोकापेक्षा अधिक सुंदर आणि आनंदमय आहे. दयाळू विचार, शब्द आणि कृतींद्वारे चांगले कर्म जमा करणारे आत्मे येथे देव किंवा दिव्य जीव म्हणून पुनर्जन्म घेतात, आणि मोठे सुख, दीर्घायुष्य व आनंद अनुभवतात. तथापि, त्यांचा वास कधीच कायमस्वरूपी नसतो: त्यांना तिथे नेणारे चांगले कर्म संपल्यावर, चक्र पुढे चालू ठेवण्यासाठी ते खालच्या लोकात परत पडतात. ऊर्ध्व लोकात आत्मा कितीही उंच गेला, तरी दिव्य सुखाच्या शिखरावरही तो कर्माने बांधलेलाच राहतो, म्हणून त्याने अजून मोक्ष मिळवलेला नाही, असे जैन शिकवण ठामपणे सांगते. या अर्थाने, सर्वोच्च स्वर्गात सुख भोगणारा देव आणि मध्य लोकात रांगणारा कीटक, हे दोघेही मुक्त आत्म्यापेक्षा एकमेकांच्या अधिक जवळ आहेत; कारण दोघेही संसारात सारख्याच प्रमाणात अडकलेले आहेत.

मध्य लोकाच्या खाली अधो लोक आहे, जो लोक पुरुषाच्या पाय आणि तळव्यांशी संबंधित आहे; हिंसा, खोटे बोलणे, चोरी किंवा लोभ यांद्वारे वाईट कर्म जमा करणारे आत्मे जिथे पुनर्जन्म घेतात, ते नरकांचे क्षेत्र आहे. तत्त्वार्थ सूत्र हे नरक वाढत्या दुःखाच्या अनेक उतरत्या स्तरांच्या रूपात वर्णन करते. स्वर्गांप्रमाणेच, ही शिक्षाही कधीच शाश्वत नसते: आत्म्याला तिथे नेणारे वाईट कर्म संपल्यावर, तो आपला प्रवास चालू ठेवण्यासाठी दुसरीकडे कुठेतरी पुनर्जन्म घेतो. अधो लोकात अंधार आणि दुःखाशी संबंधित असलेल्या काही इतर जीवांची क्षेत्रेही आहेत; परंतु वरील स्वर्गांप्रमाणेच, ही सर्व ठिकाणे अंतिम मुक्काम नसून तात्पुरती थांबण्याची ठिकाणे आहेत; कारण जैन शिकवणीनुसार, आत्मा कितीही खोल दुःखात असला तरी त्याला कोणत्याही एका लोकात अनंतकाळासाठी बांधले जात नाही.

एकूणच, लोक पुरुषाचे तीन लोक मिळून जैन शिकवण ज्याला संसार म्हणते, म्हणजे जन्म, मृत्यू आणि पुनर्जन्माचे चक्र, बनवतात. प्रत्येक आत्मा, मग तो लहानसा कीटक असो, शक्तिशाली देव असो, किंवा दुःख भोगणारा नरक-जीव असो, त्याने जमा केलेल्या कर्माच्या प्रेरणेने या तीन स्तरांमध्ये अंतहीनपणे भ्रमण करतो. लोक पुरुषाचे शरीर मोजमापापलीकडे विशाल असून, कालामध्ये त्याला आरंभ किंवा अंत नाही, असे वर्णिले आहे: जैन चिंतनात विश्वाची कधीच निर्मिती झालेली नाही आणि कधीच नाश होणार नाही; केवळ या विस्तार आणि संकोचाच्या पुनरावर्ती चक्रांद्वारे ते अंतहीनपणे पुन्हा आकाराला येत राहते. या विश्व-नकाशाला दिलेले मानवी रूप, विश्वाला असंबद्ध लोकांचा विखुरलेला संग्रह म्हणून नव्हे, तर एकमेकांशी जोडलेली, जिवंत, सुसंगत संपूर्णता म्हणून मनाला समजण्यास मदत करण्यासाठी आहे.

जैन साधनेचे अंतिम ध्येय म्हणजे तिन्ही लोक पूर्णपणे सोडणे. अहिंसा, सत्य, उपवास, ध्यान आणि जैन शिकवण सांगत असलेल्या इतर शिस्तींद्वारे जेव्हा आत्मा पूर्णपणे शुद्ध होतो, तेव्हा तो सर्व कर्म झटकून टाकतो आणि लोक पुरुषाच्या मस्तकाच्याही पलीकडे, विश्वाच्या सर्वोच्च शिखरापर्यंत वर जातो. या स्थानाला सिद्धशिला म्हणतात; हे मुक्त आत्म्यांचे क्षेत्र आहे, जिथे आत्मा जन्म, मृत्यू आणि कोणत्याही प्रकारच्या दुःखापासून पूर्णपणे मुक्त होऊन, शुद्ध आणि शाश्वत चेतनेत सदैव राहतो. त्यामुळे लोक पुरुषाची प्रतिमा केवळ आत्मे सध्या कुठे राहतात याचा नकाशा नाही; ती सतत आठवण करून देते की प्रत्येक आत्मा, तत्त्वतः, विश्वशरीरापेक्षाही वर जाऊन परिपूर्ण आणि शाश्वत मुक्ती मिळवू शकतो, मग त्याचा सध्याचा प्रवास अधो लोकाच्या खोलीत असो वा ऊर्ध्व लोकाच्या उंचीवर.