अहिंसा

जैन धर्म अहिंसेला, म्हणजे अहिंसेला, आपल्या शिकवणीच्या अगदी केंद्रस्थानी ठेवतो. ती औपचारिकपणे आचारांग सूत्राच्या पहिल्या अध्यायात मांडली आहे — हे श्वेतांबर आगमांतील पहिले अंग आहे (श्वेतांबर ही दोन प्रमुख जैन परंपरांपैकी एक आहे), आणि मुनी व साध्वींच्या आचरणाविषयी उपलब्ध असलेला सर्वात प्राचीन जैन ग्रंथ आहे. त्याचे आरंभीचे धडे पूर्णपणे अहिंसेला वाहिलेले आहेत; अहिंसेला अनेक सद्गुणांपैकी एक न मानता, इतर प्रत्येक जैन शिकवण ज्या पायावर उभी आहे त्या पायाच्या रूपात ती मांडली आहे. जैनांसाठी अहिंसा ही केवळ अधूनमधून पाळायची प्रथा किंवा इतर चिंतांच्या तराजूत तोलायची चांगली कल्पना नाही; ती सर्वोच्च कर्तव्य आहे, जी प्रत्येक सजीवापर्यंत पोहोचते — तो कितीही लहान असो, सर्वात मोठ्या प्राण्यापासून ते डोळ्यांना दिसू न शकणाऱ्या सूक्ष्म जीवांपर्यंत.

ही व्याप्ती एका विशिष्ट तात्त्विक दाव्यावर आधारलेली आहे: जैन शिकवण मानते की प्रत्येक सजीवात जीव, म्हणजे आत्मा, असतो, आणि प्रत्येक जीव तो ज्या शरीरात वास करतो त्यापासून स्वतंत्रपणे समान मूल्याचा असतो. आचारांग सूत्र आणि नंतरचे तत्त्वार्थ सूत्र सजीवांचे वर्गीकरण त्यांना किती इंद्रिये आहेत यावरून करतात. हे एकेंद्रियांपासून सुरू होते — ज्यांना फक्त स्पर्शेंद्रिय असते, जसे वनस्पती, पाणी, आणि पृथ्वी व अग्नीचे काही प्रकार — आणि पंचेंद्रियांपर्यंत जाते, ज्यांना पाचही इंद्रिये असतात, ज्यात मानव आणि बहुतेक प्राणी येतात. अधिक इंद्रिये असलेला प्राणी अधिक तीव्रतेने वेदना अनुभवतो, आणि म्हणून अधिक काळजी मागतो; परंतु जैन शिकवण आग्रहाने सांगते की सर्वात साध्या एकेंद्रिय जीवनातही, डोळ्यांना अदृश्य असले तरी, मानवाइतकाच खरा आत्मा असतो. म्हणूनच एक जैन पिण्यापूर्वी पाणी गाळतो आणि चालण्यापूर्वी वाट झाडून घेतो; या काळजीने संरक्षित होणाऱ्या अदृश्य जीवांना कोणत्याही दृश्य प्राण्याइतकेच विचारास पात्र मानतो.

जैन शिकवण हिंसा घडण्याचे तीन मार्ग वेगळे करते: कृतीत, वाणीत आणि विचारात; आणि खरी अहिंसा तिन्हींमध्ये संयम मागते. एखादी व्यक्ती कोणत्याही सजीवावर कधीही प्रहार करणार नाही, तरीही त्याचे अहित चिंतून किंवा दुखावण्याच्या हेतूने शब्द उच्चारून अहिंसेचे उल्लंघन करू शकते. याच त्रिविध समजुतीमुळे जैन मुनी शारीरिक संयमाइतक्याच कठोरतेने धैर्य आणि मृदू वाणीचे प्रशिक्षण घेतात; एक कठोर शब्द किंवा रागाचा विचार हा शारीरिक हिंसेपेक्षा कमी काळजीचा विषय नसून, स्वतःमध्येच एक प्रकारची हानी आहे, असे ते मानतात. या मानकानुसार, वादात आपला तोल गमावणारा मुनी — जरी त्याने एकही प्रहार केला नसला तरी — दुसऱ्या माणसावर प्रहार करणाऱ्याइतकाच अहिंसा व्रतात अपयशी ठरलेला असतो.

जैन मुनी आणि साध्वी अहिंसेला दैनंदिन जीवनाच्या सर्वात सूक्ष्म तपशिलांपर्यंत नेतात. मुनी प्रत्येक पावलापूर्वी मृदू झाडूने पुढची जमीन झाडतो, जेणेकरून पायाखाली कीटक चिरडले जाऊ नयेत; पिण्याचे पाणी कापडातून गाळतो, जेणेकरून त्यातील सूक्ष्मजीवांचे रक्षण होईल; आणि अंधार पडल्यानंतर प्रवास टाळतो, कारण तेव्हा एखाद्या अदृश्य प्राण्यावर पाय पडण्याची शक्यता वाढते. काही जैन मुनी तोंडावर मुखवस्त्रिका — कापडाचा तुकडा — धारण करतात, जेणेकरून श्वासासोबत हवेतील सूक्ष्म जीव आत घेतले जाऊ नयेत किंवा त्यांना हानी पोहोचू नये. ही आचरणे बाहेरच्या निरीक्षकाला टोकाची वाटू शकतात, परंतु जैन शिकवणीच्या चौकटीत ती थेट या दाव्यातून येतात की जीवनाचे प्रत्येक दृश्य आणि अदृश्य रूप तितकाच खरा आत्मा धारण करते, ज्याला तितकेच खरे संरक्षण मिळण्याचा हक्क आहे.

अहिंसा जैन आहारालाही नियंत्रित करते. तो मांस, मासे आणि अंडी पूर्णपणे वर्ज्य करतो, आणि सामान्यतः कांदा, लसूण आणि बटाट्यासारख्या मूळ भाज्याही वर्ज्य करतो. जमिनीतून मूळ उपटणे म्हणजे वनस्पतीला थेट मारणे मानले जाते, तसेच आसपासच्या मातीत राहणाऱ्या अनेक सूक्ष्म जीवांनाही मारणे; केवळ त्याच्या एखाद्या भागाची कापणी करणे नव्हे. याउलट, फळे आणि धान्य ज्या वनस्पतीवर ती येतात तिला न मारता गोळा करता येतात; म्हणूनच जैन शिकवण झाडावरून तोडलेले फळ आणि जमिनीतून संपूर्णपणे उपटलेले मूळ यांमध्ये इतकी स्पष्ट रेषा आखते. श्रद्धाळू जैन सूर्यास्तानंतरचे भोजनही टाळतात, कारण दिव्याच्या प्रकाशाकडे आकर्षित झालेले कीटक नकळत अन्नात पडण्याची शक्यता अधिक असते; आणि अनेक जण घरीही, मुनींच्या आचरणाला मार्गदर्शन करणाऱ्याच भावनेने, आपले पिण्याचे पाणी गाळतात.

जैन तत्त्वज्ञान अहिंसेला कर्माच्या त्यांच्या समजुतीशी थेट जोडते. जैन धर्म कर्माला रूपक मानत नाही, तर द्रव्याचा एक सूक्ष्म प्रकार मानतो, जो हिंसक, कपटी किंवा स्वामित्वाच्या भावनेने केलेल्या कृतीतून आत्म्याला शाब्दिक अर्थाने चिकटतो, त्याला जड करतो आणि पुनर्जन्माच्या चक्राशी अधिक घट्ट बांधतो. हिंसेचे प्रत्येक कृत्य, कितीही लहान असले तरी, आत्म्याकडे कार्मिक द्रव्य खेचते, असे मानले जाते; तर संयम आणि करुणा आत्म्याला हलके राहू देतात. म्हणून अहिंसा केवळ नैतिक आदर्श नसून मुक्तीकडे लक्ष्य ठेवलेले एक व्यावहारिक अनुशासनही आहे, कारण हिंसेने ओझे वाढलेला आत्मा पुनर्जन्मातून मुक्ती मिळवू शकत नाही, जी जैन साधनेचे परम ध्येय आहे. जिथे इतर परंपरा कर्माला मुख्यतः एक नैतिक हिशेब ठेवण्याचे साधन मानू शकतात, तिथे जैन शिकवण त्याला एक शाब्दिक, भौतिक द्रव्य मानते, जे हिंसक कृत्य आत्म्यावर साचवते; दैनंदिन आचरणाच्या सूक्ष्मतम तपशिलांपर्यंत जैन अहिंसा इतर बहुतेक परंपरांपेक्षा कितीतरी पुढे जाण्याचे हे एक कारण आहे.

अहिंसा ही अनेकदा जैन धर्माची एकमेव निर्णायक शिकवण म्हणून वर्णिली जाते, आणि हे वर्णन तपासणीत टिकते. जवळजवळ इतर प्रत्येक वेगळी जैन प्रथा — मुनींच्या वस्त्रांपासून आणि आहारापासून ते सजीवांच्या काळजीपूर्वक वर्गीकरणापर्यंत — याच एका बांधिलकीकडे परत जाते, जी तिच्या परिपूर्ण आणि सर्वात शाब्दिक निष्कर्षापर्यंत नेली गेली आहे. जिथे इतर परंपरा अहिंसेला अनेक महत्त्वाच्या सद्गुणांपैकी एक मानतात, तिथे जैन शिकवण तिला ते मापदंड मानते ज्याद्वारे प्रत्येक इतर निवड, ती कितीही लहान असो, शेवटी मोजली जाते.