જૈન ધર્મમાં અહિંસા

જૈન ધર્મ અહિંસાને, એટલે કે દરેક જીવ પ્રત્યે હિંસારહિત વર્તનને, પોતાના ઉપદેશના ઠીક કેન્દ્રમાં મૂકે છે. આચારાંગ સૂત્રના પ્રથમ અધ્યયનમાં તેનો વિધિવત આરંભ થાય છે. આચારાંગ સૂત્ર શ્વેતાંબર સિદ્ધાંતનું પ્રથમ અંગ છે, અને સાધુ-સાધ્વીઓના આચાર વિશેનો ઉપલબ્ધ સૌથી પ્રાચીન જૈન ગ્રંથ છે. તેના પ્રારંભિક પાઠ સંપૂર્ણપણે અહિંસાને સમર્પિત છે; અહિંસાને અનેક ગુણોમાંના એક ગુણ તરીકે નહીં, પરંતુ બાકીના દરેક જૈન ઉપદેશ જેના પર ઊભો છે તે પાયા તરીકે ગણવામાં આવે છે. જૈનો માટે અહિંસા કોઈ કદી-કદીની પ્રથા નથી, કે અન્ય ચિંતાઓ સામે તોલવા જેવો માત્ર સારો વિચાર નથી; તે સર્વોચ્ચ કર્તવ્ય છે. તે ગમે તેટલા નાના જીવ સુધી વિસ્તરે છે, સૌથી મોટા પ્રાણીથી લઈને આંખે ન દેખાય એટલા સૂક્ષ્મ જીવો સુધી.

આ વિસ્તરણ એક ચોક્કસ દાર્શનિક દાવા પર ટકેલું છે: જૈન ઉપદેશ માને છે કે દરેક જીવમાં જીવ, એટલે કે આત્મા, હોય છે, અને દરેક જીવ, તે ગમે તે શરીરમાં વસતો હોય, સમાન મૂલ્યનો છે. આચારાંગ સૂત્ર અને પછીના તત્ત્વાર્થ સૂત્ર જીવોનું વર્ગીકરણ તેમને કેટલી ઇન્દ્રિયો છે તેના આધારે કરે છે. આ એકેન્દ્રિયથી પંચેન્દ્રિય સુધી વિસ્તરે છે. એકેન્દ્રિય જીવોને માત્ર સ્પર્શની ઇન્દ્રિય હોય છે; જેમ કે વનસ્પતિ, જળ, અને પૃથ્વી તથા અગ્નિના કેટલાક પ્રકારો. પંચેન્દ્રિય જીવોને પાંચેય ઇન્દ્રિયો હોય છે; તેમાં મનુષ્યો અને મોટા ભાગનાં પ્રાણીઓ આવે છે. જે જીવને વધુ ઇન્દ્રિયો હોય તે વધુ તીવ્રતાથી પીડા અનુભવે છે એમ માનવામાં આવે છે, એટલે તેને હજી વધુ કાળજીની જરૂર પડે છે. તેમ છતાં, જૈન ઉપદેશ ભારપૂર્વક કહે છે કે આંખે ન દેખાતા સૌથી સરળ એકેન્દ્રિય જીવનમાં પણ માનવ-આત્મા જેટલો જ સાચો આત્મા હોય છે. એટલે જ એક જૈન પાણી પીતાં પહેલાં તેને કપડાથી ગાળે છે અને ચાલતાં પહેલાં માર્ગ વાળે છે; આ કાળજી જે અદૃશ્ય જીવોનું રક્ષણ કરે છે તેમને તે કોઈ દૃશ્ય પ્રાણી કરતાં ઓછા આદરને પાત્ર ગણતો નથી.

જૈન ઉપદેશ હિંસા થઈ શકે તેવા ત્રણ માર્ગો જુદા પાડે છે: કર્મમાં, વાણીમાં અને વિચારમાં; સાચી અહિંસામાં આ ત્રણેયમાં સંયમ જરૂરી છે. કોઈ વ્યક્તિ કદી કોઈ જીવને પ્રહાર ન કરે તોપણ બીજાનું અહિત ઇચ્છીને અથવા ઘા કરવાના હેતુથી શબ્દો બોલીને અહિંસાનો ભંગ કરી શકે છે. આ ત્રિવિધ સમજને કારણે જૈન સાધુઓ શારીરિક સંયમ જેટલી જ કડકાઈથી ધીરજ અને મધુર વાણીનો અભ્યાસ કરે છે; કઠોર શબ્દ કે ક્રોધી વિચારને શારીરિક હિંસા કરતાં ઓછી ચિંતાની બાબત ગણવાને બદલે પોતે જ એક પ્રકારની ઈજા ગણે છે. આ માપદંડ પ્રમાણે, વાદવિવાદમાં પોતાનો સંયમ ગુમાવનાર સાધુ, કોઈ પર પ્રહાર ન કરે તોપણ, જે પ્રહાર કરે તેટલો જ અહિંસા-વ્રતમાં નિષ્ફળ ગણાય છે.

જૈન સાધુ અને સાધ્વીઓ અહિંસાને રોજિંદા જીવનની સૌથી નાની વિગતો સુધી લઈ જાય છે. સાધુ દરેક ડગલા પહેલાં નરમ સાવરણીથી આગળની જમીન સાફ કરે છે, જેથી જીવજંતુ પગ નીચે કચડાઈ ન જાય. પીવાનું પાણી કપડાથી ગાળે છે, જેથી તેમાંના સૂક્ષ્મ જીવોનું રક્ષણ થાય. અંધારું થયા પછી મુસાફરી ટાળે છે, કારણ કે ત્યારે અદૃશ્ય જીવ પર પગ મૂકવાનું જોખમ વધે છે. કેટલાક જૈન સાધુઓ મોં પર કપડું પહેરે છે, જેને મુહપત્તિ કહે છે; શ્વાસ સાથે હવામાંના સૂક્ષ્મ જીવોને અંદર લેવાથી કે તેમને હાનિ પહોંચાડવાથી બચવા માટે. બહારના નિરીક્ષકને આ પ્રથાઓ અતિશય લાગી શકે; પરંતુ જૈન ઉપદેશમાં તે સીધી એ માન્યતામાંથી ઊગે છે કે જીવનનું દરેક દૃશ્ય અને અદૃશ્ય સ્વરૂપ સમાન રીતે સાચો આત્મા ધરાવે છે, જે સમાન રીતે સાચા રક્ષણને પાત્ર છે.

અહિંસા જૈન આહારને પણ નિયંત્રિત કરે છે; તે માંસ, માછલી અને ઇંડાંને સંપૂર્ણપણે બાકાત રાખે છે, અને સામાન્ય રીતે ડુંગળી, લસણ અને બટાકા જેવાં મૂળવાળાં શાકને પણ બાકાત રાખે છે. જમીનમાંથી મૂળ ખેંચી કાઢવું એ છોડને સંપૂર્ણપણે મારી નાખવા જેવું ગણાય છે, સાથે આસપાસની માટીમાં રહેતાં અનેક સૂક્ષ્મ જીવો પણ મરે છે; માત્ર તેનો એક ભાગ લણવો એ નથી. તેનાથી વિપરીત, ફળ અને અનાજ એ છોડને માર્યા વિના એકત્ર કરી શકાય છે જે તેમને ધારણ કરે છે; એટલે જ જૈન ઉપદેશ વૃક્ષ પરથી તોડેલા ફળ અને જમીનમાંથી આખું ખેંચી કાઢેલા મૂળ વચ્ચે સ્પષ્ટ રેખા દોરે છે. ધર્મનિષ્ઠ જૈનો સૂર્યાસ્ત પછી ભોજન કરવાનું પણ ટાળે છે, કારણ કે દીવાના પ્રકાશ તરફ આકર્ષાયેલા જીવજંતુ ધ્યાન બહાર ખોરાકમાં પડવાની શક્યતા ત્યારે વધુ હોય છે. ઘણા લોકો ઘરે પોતાનું પીવાનું પાણી એ જ ભાવનાથી ગાળે છે, જે સાધુ-આચારનું માર્ગદર્શન કરે છે.

જૈન દર્શન અહિંસાને કર્મની તેની સમજ સાથે સીધી રીતે જોડે છે. જૈન ધર્મ કર્મને રૂપક તરીકે નહીં, પરંતુ દ્રવ્યનું એક સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ માને છે, જે હિંસક, કપટી કે માલિકીભાવવાળાં કાર્યો દ્વારા આત્મા સાથે વાસ્તવમાં ચોંટી જાય છે, તેને ભારે બનાવે છે અને પુનર્જન્મના ચક્ર સાથે વધુ કડકાઈથી બાંધે છે. ગમે તેટલી નાની હિંસક ક્રિયા કર્મદ્રવ્યને આત્મા તરફ ખેંચે છે એમ માનવામાં આવે છે; જ્યારે સંયમ અને કરુણા તેને હળવું રાખે છે. તેથી અહિંસા માત્ર નૈતિક આદર્શ નહીં, પરંતુ મુક્તિને લક્ષ્ય બનાવતો વ્યવહારુ શિસ્ત પણ છે; કારણ કે હિંસાથી ભારે બનેલો આત્મા, જૈન સાધનાનું અંતિમ લક્ષ્ય જે પુનર્જન્મમાંથી મુક્તિ છે, તે પામી શકતો નથી. અન્ય પરંપરાઓ કર્મને મુખ્યત્વે નૈતિક હિસાબનું સાધન ગણી શકે; જૈન ઉપદેશ તેને એક વાસ્તવિક, ભૌતિક દ્રવ્ય ગણે છે જે હિંસક કાર્ય આત્મા પર જમા કરે છે. આ જ કારણ છે કે જૈન અહિંસા મોટા ભાગની અન્ય પરંપરાઓની અહિંસા કરતાં દૈનિક આચરણની સૌથી સૂક્ષ્મ વિગતો સુધી ઘણી આગળ વિસ્તરે છે.

અહિંસાને ઘણીવાર જૈન ધર્મના એકમાત્ર નિર્ણાયક ઉપદેશ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે, અને તપાસ કરતાં આ વર્ણન સાચું ઠરે છે. સાધુઓના વસ્ત્ર અને આહારથી લઈને જીવોના કાળજીપૂર્વકના વર્ગીકરણ સુધી, લગભગ દરેક અન્ય વિશિષ્ટ જૈન પ્રથા આ એક જ પ્રતિબદ્ધતા સુધી પાછી જાય છે, જેને તેના સૌથી સંપૂર્ણ અને સૌથી શાબ્દિક નિષ્કર્ષ સુધી લઈ જવામાં આવી છે. જ્યાં અન્ય પરંપરાઓ અહિંસાને અનેક ગુણોમાંનો એક મહત્વનો ગુણ ગણે છે, ત્યાં જૈન ઉપદેશ તેને એ માપદંડ ગણે છે જેના આધારે દરેક બીજી પસંદગી, ગમે તેટલી નાની હોય, આખરે મૂલવાય છે.