જીવ અને અજીવ

જૈન તત્ત્વમીમાંસાના કેન્દ્રમાં એક મૂળભૂત દ્વૈત રહેલું છે, જે આચાર્ય ઉમાસ્વાતિના તત્ત્વાર્થ સૂત્ર (અધ્યાય 5)માં નોંધાયેલું છે — જૈન સિદ્ધાંતનો નિર્ણાયક, વ્યવસ્થિત ગ્રંથ: સમગ્ર વાસ્તવિકતાનું જીવ અને અજીવમાં વિભાજન. આ સમજમાં બ્રહ્માંડ કોઈ અરાજક અકસ્માત નથી, અને કોઈ એક દૈવી સત્તાનું વિસ્તરણ પણ નથી. તે છ શાશ્વત દ્રવ્યોનો એક વિશાળ, અસર્જિત વિસ્તાર છે; તેમાંથી એક ચેતન છે અને પાંચ અચેતન, જે આરંભ કે અંત વિના સાથે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. આ મૂળભૂત વિભાજન દરેક જૈન સાધક બ્રહ્માંડને જે દૃષ્ટિથી તપાસે છે તે પૂરી પાડે છે, અને તેને સમજવું એ સાંસારિક બંધન અને તેમાંથી બહાર નીકળવાના માર્ગ — બંનેને સમજવાનું પ્રથમ પગથિયું છે.

જીવ, એટલે કે સજીવ આત્મા, જૈન શિક્ષણમાં તેની શુદ્ધ, અનાવૃત અવસ્થામાં અનંત દર્શન, અનંત જ્ઞાન, અનંત આનંદ અને અનંત શક્તિ ધરાવતો તરીકે વર્ણવાયો છે. તે મૂળભૂત રીતે શુદ્ધ છે અને તેના સાચા સ્વભાવમાં અમર છે, જોકે આ શુદ્ધતા લગભગ દરેક આત્માના સામાન્ય અનુભવમાં ઢંકાયેલી રહે છે. સૌથી સૂક્ષ્મ અણુજીવમાં, વૃક્ષમાં, મનુષ્યમાં દેહધારી રૂપે હોય, અથવા જૈનો જેને સિદ્ધશિલા કહે છે એ મુક્ત અવસ્થામાં વસતો હોય, જીવ હાલમાં જે શરીરને ધારણ કરે છે તેની નીચે આ જ મૂળભૂત, ચેતન ઓળખ જાળવી રાખે છે. તેનું નિર્ણાયક લક્ષણ ચેતના છે — એકમાત્ર ગુણ જે દરેક જીવને તેની આસપાસના સમગ્ર અચેતન જગતથી સંપૂર્ણપણે જુદો પાડે છે.

જીવથી અલગ ઊભું છે અજીવ, જેને તત્ત્વાર્થ સૂત્ર પાંચ ભિન્ન દ્રવ્યોમાં વિભાજિત કરે છે: પુદ્ગલ, પદાર્થ; આકાશ, અવકાશ; કાળ, સમય; ધર્મ, ગતિને શક્ય બનાવતું માધ્યમ; અને અધર્મ, સ્થિતિને શક્ય બનાવતું માધ્યમ. આમાંથી માત્ર પુદ્ગલને રૂપ છે, જે સંયોજન, રૂપાંતર અને ક્ષય માટે સક્ષમ છે, અને જે આત્માઓ જેમાં વસે છે તે ભૌતિક શરીરો, તેમના પગ નીચેની ભૂમિ, તથા તેમને બાંધતા સૂક્ષ્મ કાર્મિક કણો રૂપે પ્રગટ થાય છે. બાકીના ચાર અજીવ દ્રવ્યો રૂપરહિત છે, છતાં એટલાં જ વાસ્તવિક છે: ધર્મ અને અધર્મ વિના કંઈ પણ ગતિ કે સ્થિરતા પામી શકતું નથી, અને આકાશ તથા કાળ વિના કંઈ પણ સ્થાન રોકી શકતું નથી કે સમયમાં ટકી શકતું નથી, એમ જૈન બ્રહ્માંડવિજ્ઞાન કહે છે. જૈન સમજમાં અજીવ દુષ્ટ કે મિથ્યા નથી. તે એ આવશ્યક ક્ષેત્ર છે જેમાં દરેક જીવનો સાંસારિક અનુભવ પ્રગટ થાય છે.

જૈન શિક્ષણ અનુસાર માનવ અવસ્થા આ બે શ્રેણીગત રીતે ભિન્ન વાસ્તવિકતાઓના ગૂંથાવાથી વ્યાખ્યાયિત થાય છે. અજ્ઞાન અને કષાય — એટલે કે રાગ-દ્વેષ — દ્વારા, એક ચેતન જીવ કાર્મિક પદાર્થના, એટલે કે પુદ્ગલના એક રૂપના, સૂક્ષ્મ કણોને આકર્ષે છે; આ કણો ભીના અરીસા પર ધૂળ જમે તેમ આત્મા સાથે ચોંટી જાય છે. આ કાર્મિક આવરણ આત્માની જન્મજાત પ્રભાને ઢાંકે છે અને જીવને જન્મ, દુઃખ અને મૃત્યુના અવિરત ચક્ર, સંસારમાં બાંધી રાખે છે. આ માળખામાં માનવ જીવનને દુર્લભ અને મૂલ્યવાન તક ગણવામાં આવે છે: શિસ્તબદ્ધ નૈતિક જીવન, ધ્યાન, અને સૌથી વધુ અહિંસા — દરેક જીવરૂપ પ્રત્યે હિંસાનો ત્યાગ — દ્વારા આત્મા નવા કર્મના પ્રવાહને રોકી શકે છે અને જે પહેલેથી સંચિત છે તે ખેરવવાનું શરૂ કરી શકે છે.

જૈન આધ્યાત્મિક માર્ગ, તેના મૂળમાં, વિવેકનો શિસ્તમાર્ગ છે — વિવેક, એટલે કે ચેતન સ્વને જે અચેતન પદાર્થ સાથે તે ગૂંથાયેલો છે તેનાથી કાળજીપૂર્વક અલગ કરવો. સાધકનું કાર્ય વધતી સ્પષ્ટતા સાથે ઓળખવાનું છે કે, “હું શુદ્ધ, તેજસ્વી જીવ છું, જે હાલ મને ઘેરી રહેલા ભૌતિક શરીર અને મનથી ભિન્ન છે.” આ ઓળખ એક જ ક્ષણમાં મળેલી કોઈ એકલી અંતર્દૃષ્ટિ નથી; તે આખા જીવન દરમિયાન જાળવી રાખવામાં આવતી શિસ્ત છે, જે દરેક પરિસ્થિતિમાં કસોટીએ ચડે છે જે આત્માને તે ન હોય તેની સાથે ફરીથી એકાત્મ થવા લલચાવે છે. કાર્મિક અજીવ માત્ર વિશ્વાસથી નહીં, પણ ધીમે ધીમે શુદ્ધ થાય ત્યારે, આત્માના પોતાના સહજ ગુણો, જે આટલા લાંબા સમયથી ઢંકાયેલા હતા, ઓછા અવરોધ સાથે ઝળહળવા લાગે છે.

આ એવો ભેદ નથી જેને જૈન શિક્ષણ માત્ર શૈક્ષણિક ગણે. સૌથી મોટા સાધુવ્રતથી લઈને સૌથી નાની દૈનિક આદત સુધી, દરેક સ્તરે તે નક્કર આચરણને આકાર આપે છે. જૈન સાધુ દરેક પગલાં પહેલાં માર્ગ વાળે છે અને પીવાનું પાણી ગાળે છે — આ સ્વચ્છતાના આગ્રહને કારણે નહીં, પણ એટલા માટે કે આ બંને આચરણો અપ્રશિક્ષિત આંખને સામાન્ય અજીવ જેવી લાગતી વસ્તુઓમાં — ધૂળ, જંતુઓ, અથવા પાણીમાંના સૂક્ષ્મજીવોમાં — થતી હાનિને ઘટાડે છે. આ સજીવ આત્માઓ છે; તેમનું બાહ્ય રૂપ ગમે તેટલું ભિન્ન હોય, તેઓ માનવજીવ જેટલી જ મૂળભૂત વિચારણાને પાત્ર છે. સાધકનો જીવ અને અજીવ વચ્ચેનો વિવેક જેટલો સૂક્ષ્મ થાય, તેટલી જ તેની અહિંસા વધુ ચોક્કસાઈથી પાળી શકાય છે; કારણ કે જૈન સમજમાં આકસ્મિક રીતે ટાળેલી હાનિનું મૂલ્ય, ખરેખર જીવંત શું છે તેની સ્પષ્ટ ઓળખ દ્વારા ટાળેલી હાનિ કરતાં ઘણું ઓછું છે.

જ્યારે કોઈ આત્મા આખરે સમસ્ત કાર્મિક અજીવથી સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ થાય છે, ત્યારે જૈન શિક્ષણ માને છે કે તે કોઈ વધુ પ્રયત્ન વિના બ્રહ્માંડના શિખર, સિદ્ધશિલા, પર ઊંચે ઊઠે છે, જ્યાં તે પોતાની સહજ સર્વજ્ઞતા અને અખંડ શાંતિની અવસ્થામાં સદા માટે સ્થિત રહે છે. આ અંતિમ મુક્તિ, મોક્ષ, આત્મા દ્વારા કંઈક નવું પ્રાપ્ત કરવા તરીકે સમજાતી નથી, પણ જીવ જે સદા હતો તેને આવરી રાખનારી દરેક વસ્તુના દૂર થવા તરીકે સમજાય છે. આ પ્રકાશમાં જીવ અને અજીવનું ચિંતન જૈન સાધના માટે ક્યારેય માત્ર બૌદ્ધિક કસરત નથી. જ્યાં સુધી વ્યક્તિ ખરેખર શું છે અને શું નથી તે પહેલાં ન સમજે, ત્યાં સુધી અહિંસા, ધ્યાન કે નૈતિક સંયમની કોઈ પણ શિસ્તનું સ્પષ્ટ લક્ષ્ય હોતું નથી. મુક્તિના સમગ્ર માર્ગને સમજી શકાય તેવો બનાવતી આ જ વૈચારિક ચાવી છે. ભિક્ષુ-આચરણને સંપૂર્ણપણે અનુસરી ન શકતો જૈન ગૃહસ્થ પણ આ શિસ્તનું કોઈ ને કોઈ સ્વરૂપ પાળે છે — પાણી ગાળવું, અથવા એક સાથે અનેક આત્માઓ વસે છે એમ માનવામાં આવતાં મૂળ શાકભાજી ટાળવાં — અને આ જ મૂળભૂત વિવેકને તે એવા જીવનમાં લઈ જાય છે જે સાધુ-અભ્યાસને તેની સંપૂર્ણ હદ સુધી પહોંચાડી શકતું નથી.