ચંદનબાલા

ચંદનબાલાની કથા ચંપા નગરીમાં શરૂ થાય છે, જ્યાં તેઓ રાજા દધિવાહન અને રાણી ધારિણીની પુત્રી વસુમતી તરીકે જન્મ્યાં. રાજા શતાનીકે ચંપાને ઘેરો ઘાલ્યો ત્યારે તેમનું બાળપણ સમાપ્ત થયું. ઘેરાની અફરાતફરીમાં, એક ઊંટ-સારથિએ રાણી અને તેમની નાની પુત્રીને પકડી લીધાં. કેદની અપમાનજનક સ્થિતિ સહન કરવા ન ઇચ્છતાં રાણી ધારિણીએ તેને શરણે જવાને બદલે મૃત્યુ પસંદ કર્યું. ઊંટ-સારથિ વસુમતીને આગળ લઈ ગયો અને કૌશાંબી નગરના એક ચૌટા પર તેને વેચી દીધી. એક જ દિવસમાં, એક રાજકુમારી કિંમત ચૂકવનાર કોઈની પણ સંપત્તિ બની ગઈ.

ધનાવહ નામના એક વેપારીએ એ બાળાને માત્ર કરુણાથી ખરીદી લીધી; તેની પરિસ્થિતિ છતાં તેના આચરણની ગરિમા જોઈને તેમનું હૃદય દ્રવી ગયું. તેણે તેને નવું નામ ચંદના આપ્યું, અને તેની સાથે એવી દયાથી વર્તન કર્યું કે તે ઘરમાં તે દયા જ શીઘ્ર એક ભયનું કારણ બની ગઈ. ધનાવહની પત્ની મૂલા ડરી ગઈ કે પતિની કરુણા બીજા કોઈ ભાવમાં બદલાઈ શકે છે, અને તેની ઈર્ષ્યા ક્રૂરતામાં પરિણમી. મૂલાએ ચંદનાનું માથું મુંડાવી દીધું. તેના પગમાં સાંકળો બાંધી અને તેને એકાંતમાં પૂરી દીધી — ભૂખી રાખીને, અને ઘરના જે ખૂણામાં પરિવાર અનાજ રાખતો હતો ત્યાં ભુલાવી દીધી. આ વર્તનનો હેતુ એ સૌંદર્ય અને આચરણના દરેક ચિહ્નને મિટાવી દેવાનો હતો જેણે પ્રથમ ધનાવહની કરુણાને આકર્ષી હતી.

આ સ્થિતિમાં ચંદના મહાવીરને મળ્યાં — ચોવીસમા તીર્થંકર, જેઓ પોતાના વિચરણ દરમિયાન ભિક્ષા એવી શરતો હેઠળ જ સ્વીકારતા હતા જે લગભગ કોઈ એક સાથે પૂરી કરી શકે નહીં. હેમચંદ્રના ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષચરિત્ર (પુસ્તક 10, અધ્યાય 4)માં નોંધાયેલી પરંપરા મુજબ, મહાવીરે સંકલ્પ કર્યો હતો કે તેઓ એવી સ્ત્રી પાસેથી જ આહાર સ્વીકારશે જે એક સાથે પાંચ ચિહ્નો પૂરાં કરતી હોય. તે હજુ સાંકળોમાં બંધાયેલી કેદી હોવી જોઈએ. તેનું માથું મુંડાવેલું હોવું જોઈએ. તેની આંખો આંસુથી ભરેલી હોવી જોઈએ. તેણે એક પગ ઉંબરાની અંદર અને બીજો પગ હજુ બહાર રાખીને ઊભું રહેવું જોઈએ. અને તે કુલ્માષ સિવાય બીજું કંઈ પણ અર્પણ ન કરતી હોવી જોઈએ — કોઈ સમૃદ્ધ ઘરે અલગ રાખેલું ઉત્તમ ભોજન નહીં, પરંતુ અનાજની ટોપલીના ખૂણેથી વાળેલા બરછટ, તૂટેલા દાણા. ચંદનાએ આ પાંચેય શરતો એક સાથે પૂરી કરી, એ વિશે સંપૂર્ણપણે અજાણ કે આવું કોઈ વ્રત અસ્તિત્વમાં છે અથવા કોઈ તેની રાહ જોઈ રહ્યું છે.

ઘડીભર માટે તે એકાંતથી મુક્ત થઈ. તે ભંડારના ઉંબરે ઊભી હતી; હાથમાં ખૂણેથી ઉઝરડેલું અનાજ, પગમાં હજુ સાંકળો, માથું હજુ મુંડાયેલું, આંખો હજુ કેદના શોકથી ભીની. એક પગ દરવાજાની અંદર ટેકવાયેલો હતો અને બીજો હજુ બહાર — જે સાંકળોએ તેને બાંધી રાખી હતી તેમણે જ તેને પૂરેપૂરું પાર કરતાં અટકાવી હતી.

આ પીડિત સ્ત્રીમાં મહાવીરે પોતાના વ્રતનો દરેક ચિહ્ન ઓળખી લીધો, અને તેમણે તેના હાથમાંથી કુલ્માષ સ્વીકાર્યું. જૈન પરંપરા માને છે કે આ ક્ષણ માનવ દૃષ્ટિથી પર એવા ચમત્કારથી અંકિત થઈ હતી. તેના પગની સાંકળો સોનાની પાયલ બની ગઈ હોવાનું કહેવાય છે. તેનું મુંડાયેલું માથું ફરી વાળથી ભરાઈ ગયું, અને જ્યાં પહેલાં કંઈ નહોતું ત્યાં સુંદર આભૂષણો પ્રગટ થયાં હોવાનું કહેવાય છે. દેવોના સ્વામી શક્ર મહાવીરના વ્રતની પૂર્તિનું સન્માન કરવા સ્વયં આવ્યા હોવાનું સ્મરણ કરાય છે. આ વર્ણનમાં વાચક જે કંઈ શાબ્દિક ગણે અને જે કંઈ ભક્તિપૂર્ણ અલંકાર ગણે, કથાનો મૂળ સાર પરંપરામાં ક્યારેય વિવાદાસ્પદ રહ્યો નથી: જે સ્ત્રી પાસે વાળેલા ખૂણાના અનાજ સિવાય અર્પણ કરવા કંઈ નહોતું, તે જ એવી હતી જેને મહાવીરે પોતાના વિચરણમાં મળેલા અન્ય કોઈ પણ જીવ કરતાં પહેલાં પોતાની શિક્ષા ગ્રહણ કરવા યોગ્ય ગણી.

તેમના સ્વીકાર અને તે પછી આપવામાં આવેલી શિક્ષાથી પ્રેરિત થઈને, ચંદનાએ તેમની શિષ્યા બનવાની વિનંતી કરી, અને મહાવીરે તેમને પોતાના સાધુ સંઘમાં પ્રવેશ પામનારી પ્રથમ સ્ત્રી તરીકે સ્વીકાર્યાં. તેમણે જૈન સાધ્વીનાં વ્રત ધારણ કર્યાં. એમ કરીને તેમણે ગૃહજીવનનો બે વાર ત્યાગ કર્યો: પહેલાં દાસત્વ દરમિયાન બળજબરીથી તેનાથી વંચિત થઈને; અને હવે જે કંઈ બાકી રહ્યું હતું તેને કોઈ બીજાની પસંદગીથી નહીં, પોતાની સ્વતંત્ર પસંદગીથી છોડીને. સમય જતાં તેમને મહાવીરના સમગ્ર સાધ્વી સંઘ, એટલે કે સાધ્વીઓનાં વડાં નિયુક્ત કરવામાં આવ્યાં. પરંપરા મુજબ, એ સ્ત્રીઓનો સંઘ આખરે હજારો સુધી વિસ્તર્યો; તે બધાએ તેઓ અને તેમના ઉત્તરાધિકારીઓ પેઢી દર પેઢી આપેલા શિસ્ત અને શિક્ષણ હેઠળ તાલીમ લીધી. તેમનું નેતૃત્વ એવી પદ્ધતિ ઘડી ગયું જેમાં જૈન સાધુ-પરંપરા માત્ર એક નહીં, પરંતુ સાધુ અને સાધ્વી — બે સંપૂર્ણ, વિધિવત દીક્ષિત સમુદાયોને સાથે સાથે આગળ વધારતી ગઈ.

જૈન પરંપરામાં ચંદનબાલાની કથા સહેલા દુઃખના વર્ણન કરતાં એ દર્શાવતી કથા તરીકે વધુ યાદ કરાય છે કે દુઃખ તે આત્માને ઘટાડતું નથી જેના પર તે આવે છે. તેઓ એક રાજકુમારી હતાં જે દાસી બની ગયાં, અને પછી એક દાસી જે સમગ્ર સાધ્વી સંઘનાં વડાં બન્યાં. આ સંપૂર્ણ ચાપમાં, જૈન શિક્ષણમાં તેઓ એ પ્રમાણરૂપે ઊભાં છે કે મુક્તિ અને આધ્યાત્મિક યોગ્યતા જન્મ, સંપત્તિ કે લિંગ જેવી કોઈ પણ સાંસારિક પરિસ્થિતિ પર આધારિત નથી, જે તે આપી શકે કે છીનવી શકે. દર વર્ષે, મહાવીરના મુખ્ય શિષ્યોના જીવનનું સ્મરણ કરતા જૈન સમુદાયો, તેમને અનુસરનારી સ્ત્રીઓમાં સૌપ્રથમ ચંદનાની કથા તરફ પાછા ફરે છે — તેમના આરંભિક વર્ષોની કમનસીબી માટે નહીં, પરંતુ એ સંયમ માટે જેની સાથે તેઓ પોતાના જ અપમાનની વિગતોથી રચાયેલી કસોટી સામે ઊભાં રહ્યાં; અને એ કસોટીનો સામનો કરીને, તેઓ તે બધાથી ઉપર ઊઠ્યાં.