મહાવીરનું જીવન

મહાવીર, જેમના નામનો અર્થ થાય છે મહાન વીર, વર્તમાન કાળચક્રના ચોવીસમા અને અંતિમ તીર્થંકર તરીકે જૈન ધર્મમાં પૂજાય છે; તેમનું જીવન કલ્પસૂત્રના જિનચરિત્રમાં (‘જિનનું ચરિત્ર’, જેનો તીર્થંકરોના જીવનચરિત્રને સમર્પિત વિભાગ), અધ્યાય ૧ થી ૫ સુધી નોંધાયેલું છે. તેમનો જન્મ રાજકુમાર વર્ધમાન રૂપે પ્રાચીન નગર કુંડગ્રામમાં, વૈશાલી નજીક, આજના બિહાર રાજ્યમાં, લગભગ છઠ્ઠી સદી ઈ.સ. પૂર્વે, રાજા સિદ્ધાર્થ અને રાણી ત્રિશલાના પુત્ર તરીકે થયો. તેમના જન્મ પહેલાંની એક અસામાન્ય વિગત કલ્પસૂત્ર નોંધે છે: મહાવીરનો આત્મા સૌપ્રથમ દેવાનંદા નામની એક બ્રાહ્મણ સ્ત્રીના ગર્ભમાં પ્રવેશ્યો. ભાવિ તીર્થંકરનો જન્મ એ જાતિમાં ન થવો જોઈએ એમ માનીને દેવરાજ ઇન્દ્રે દિવ્ય સેનાપતિ હરિનૈગમેષીને મોકલ્યા, અને ગર્ભને બદલે ત્રિશલાના ગર્ભમાં સ્થાનાંતરિત કરાવ્યો; ત્યાં ગર્ભાવસ્થા પૂર્ણ સમય સુધી ચાલી. પછીની જૈન કલા આ સ્થાનાંતરણને તેમની સમગ્ર જીવનકથાના સૌથી નોંધપાત્ર પ્રસંગોમાંના એક તરીકે વારંવાર ચીતરે છે.

રાણી ત્રિશલાએ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ચૌદ શુભ સ્વપ્નો જોયાં હોવાનું નોંધાયેલું છે; પછીથી દરબારના જ્યોતિષીઓએ તેમને આવનારી મહાનતાના સંકેતો તરીકે સમજાવ્યાં. તેમાં સિંહ, હાથી, લક્ષ્મીદેવી, સૂર્ય, ચંદ્ર, કમળોથી ભરેલું સરોવર અને ધુમાડા વિનાનો અગ્નિ હતા. દરેક સ્વપ્ન બાળક પ્રગટ કરશે તે ચોક્કસ ગુણનું પૂર્વસૂચન માનવામાં આવ્યું; સાથે મળીને તેમણે રાજપરિવારને ખાતરી આપી કે આવનાર રાજકુમાર તેમના જન્મ પહેલાં જ અસાધારણ મહાનતા માટે નિયત છે. રાજા સિદ્ધાર્થે આ અર્થઘટનની પુષ્ટિ કરવા ખાસ વિદ્વાન ભાષ્યકારોને બોલાવ્યા હોવાનું સ્મરણ કરાય છે; સ્વપ્નોને માત્ર વ્યક્તિગત શુભ-અશુભ સંકેતો ગણવાને બદલે તેમણે તેમને દરબારના ઔપચારિક ધ્યાન યોગ્ય વિષય ગણ્યા.

વર્ધમાન રાજવૈભવમાં ઉછર્યા, પોતાના સ્થાનના રાજકુમારથી અપેક્ષિત દરેક સુવિધાથી ઘેરાયેલા. છતાં નાનપણથી જ તેમણે દુનિયાના સુખો પ્રત્યે સ્પષ્ટ વૈરાગ્ય દાખવ્યો; દરબારના અન્ય બાળકોને રોકી રાખતી રમતો અને મનોરંજન કરતાં તેમણે શાંત ધ્યાનને પસંદ કર્યું. જૈન પરંપરા માને છે કે બાળક હોવા છતાં તેમણે અસાધારણ સ્વસ્થતા અને નિર્ભયતા દર્શાવી, જે તેમના પુખ્ત જીવનને વ્યાખ્યાયિત કરનારી આધ્યાત્મિક શિસ્તનો પૂર્વાભાસ હતો. પરંપરા નોંધે છે કે તેમની ઉંમરના રાજકુમારો પાસેથી અપેક્ષિત શિકાર, ભોજન સમારંભો અને દરબારી મનોરંજનમાં તેમને કદી આનંદ આવ્યો નહોતો; રાજજીવનની સંપૂર્ણ ભવ્યતા વચ્ચે પણ તેઓ એકાંત તરફ જ ખેંચાતા રહ્યા.

ત્રીસ વર્ષની ઉંમરે, માતા-પિતાના અવસાન પછી, વર્ધમાને પોતાના રાજજીવનનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કર્યો. તેમણે પોતાની સંપત્તિનું દાન કર્યું અને ભટકતા તપસ્વીનો માર્ગ અપનાવવા મહેલ છોડ્યો. તેમણે પોતાના વાળ કાપવાને બદલે હાથથી ઉખાડ્યા; આ પ્રથાને કેશલોચ કહે છે, જે આજે પણ જૈન સાધુઓ પાળે છે. તેમણે મૌનવ્રત અને અત્યંત સાદગીનો સ્વીકાર કર્યો, સંન્યાસીને સાથે લઈ જવાની પરંપરા અનુમતિ આપે તેટલાથી વધુ કશું પોતાની પાસે રાખ્યું નહીં. એક જ વસ્ત્ર હતું, જે પણ આખરે તેમણે પોતે ત્યજી દીધું, અને સંપૂર્ણપણે વસ્ત્રરહિત થઈને પોતે પસંદ કરેલા વૈરાગ્યનું પૂર્ણ સ્વરૂપ બન્યા.

ત્યાર પછીનાં બાર વર્ષ સુધી, વર્ધમાને અતિ કઠોર તપસ્યા કરી; મોટે ભાગે કોઈ નિશ્ચિત આશ્રય વિના ભટકતા, લાંબા ઉપવાસ કરતા, અને કષ્ટ તથા શત્રુતાને અવિચલિત સમભાવથી સહન કરતા. જૈન પરંપરા વર્ણવે છે કે તેમના પર વેરી ગ્રામજનોએ હુમલા કર્યા, ઝેરી જીવોએ તેમને ડંખ્યા, અને હવામાન તથા ભૂપ્રદેશની સૌથી કઠોર પરિસ્થિતિઓ તેમણે સહન કરી. છતાં દરેક ઘાનો તેમણે એ જ અચલ શાંતિથી પ્રતિસાદ આપ્યો; દરેક કસોટીને રોષ કરવા જેવી મુશ્કેલી ગણવાને બદલે સંચિત કર્મ ખેરવવાની તક તરીકે જોઈ. જૈન સ્મૃતિમાં આ કાળને કોઈ પણ તીર્થંકરે કરેલી સૌથી કઠોર તપસ્યાઓમાંની એક તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે; પછીની જૈન સાધુ શિસ્ત આજે પણ તેને પોતાના આદર્શ તરીકે જાળવી રાખે છે, અને દરેક ત્યારપછીની પેઢીના જૈન સાધકે પોતાના સંકલ્પને તેની સામે માપ્યો છે.

તે બાર વર્ષના અંતે, ઋજુપાલિકા નદીના કાંઠે, જૃંભિકગ્રામ ગામ પાસે એક સાલ વૃક્ષ નીચે ધ્યાન કરતાં, વર્ધમાને કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું. આ સંપૂર્ણ, અબાધિત સર્વજ્ઞ જ્ઞાન છે, જે જૈન ઉપદેશ માન્ય કરે છે તે સર્વોચ્ચ આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ. આ ક્ષણથી તેઓ મહાવીર તરીકે ઓળખાયા, અને ‘વિજેતા’ અર્થમાં જિન તરીકે પણ; આત્માને જન્મ-મરણના ચક્ર સાથે બાંધતા આંતરિક કષાયો અને આસક્તિઓ પર તેમણે વિજય મેળવ્યો હતો. આ વિજય કોઈ બાહ્ય યુદ્ધ કે સ્પર્ધાથી નહીં, પરંતુ બાર વર્ષની શિસ્તથી પ્રાપ્ત થયો.

મહાવીરે પોતાના જીવનનાં બાકીનાં ત્રીસ વર્ષ ઉપદેશમાં વિતાવ્યાં; પોતાના અનુયાયીઓને સાધુ, સાધ્વી, ગૃહસ્થ પુરુષ અને ગૃહસ્થ સ્ત્રી એવા ચતુર્વિધ સંઘમાં સંગઠિત કર્યા. અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ પર કેન્દ્રિત નૈતિક અને દાર્શનિક માળખું તેમણે સ્થાપ્યું, જે આજે પણ જૈન આચારને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. પરંપરા માને છે કે તેમણે સમવસરણ નામની દિવ્ય ઉપદેશ સભામાંથી ઉપદેશ આપ્યો, જ્યાં મનુષ્ય, પશુ અને દેવ, દરેક પ્રકારના જીવો તેમને સાંભળવા એકત્ર થતા. તેમના શબ્દો દરેક શ્રોતાને તેની પોતાની માતૃભાષાથી સ્વતંત્ર રીતે સમજાતા; જૈન પરંપરા આ વિગતને એ પુરાવા તરીકે વાંચે છે કે તેમણે શીખવેલું સત્ય કોઈ એક ભાષા કે સંસ્કૃતિ પૂરતું મર્યાદિત નહોતું.

મહાવીરે બોતેર વર્ષની ઉંમરે પાવાપુરીમાં અંતિમ મુક્તિ, મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો; તેમનો આત્મા જન્મ-મરણના ચક્રમાંથી સંપૂર્ણપણે વિદાય લઈ ગયો, અને વર્તમાન કાળચક્ર માટે તીર્થંકરોની વંશાવલીનો અંત આવ્યો. રાજકુમાર તરીકેના જન્મથી લઈને બાર વર્ષની અજોડ તપસ્યા સુધી, અને તેમની સર્વજ્ઞતા પછી આપેલા ઉપદેશ સુધી, તેમનું જીવન એ આદર્શ છે જેને જૈન સાધુઓ અને ગૃહસ્થ અનુયાયીઓ સમાન રીતે જુએ છે. તે આ વાતનું સૌથી સ્પષ્ટ પ્રદર્શન છે કે મુક્તિ, ભલે ગમે તેટલી દૂર લાગે, શિસ્તબદ્ધ આત્માની અંતિમ પહોંચ બહાર નથી, ભલે તે સિદ્ધિ માટે કેટલાં પણ વર્ષોનો સતત પ્રયત્ન આખરે જરૂરી હોય.