કેવળજ્ઞાન

જૈન પરંપરામાં કેવળજ્ઞાન પરમ આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ તરીકે ઊભું છે: સંપૂર્ણ, અનંત અને અવરોધ વિનાની શુદ્ધ જ્ઞાનની અવસ્થા. તે કેવી રીતે ઉદય પામે છે તે આચાર્ય ઉમાસ્વાતિનું તત્ત્વાર્થ સૂત્ર (શ્લોક 10.1) ચોક્કસપણે જણાવે છે. આત્માએ પ્રથમ મોહનીય કર્મનો નાશ કરવો જોઈએ — સાચા આચરણ અને શ્રદ્ધાને ભ્રમિત કરતું કર્મ. ત્યારબાદ જ તે બાકીનાં ત્રણ ઘાતિ, એટલે કે વિનાશક, કર્મોને એકસાથે નષ્ટ કરી શકે છે: જ્ઞાનને આવરતું જ્ઞાનાવરણીય; દર્શનને આવરતું દર્શનાવરણ; અને આત્માની પોતાની શક્તિને રોકતું અંતરાય. જ્યારે ચારેય દૂર થાય છે, ત્યારે આત્માની સહજ પ્રભાને આવરી શકે એવું કશું બાકી રહેતું નથી, અને કેવળજ્ઞાન ક્રમશઃ નહીં, પરંતુ એકસાથે ઉદય પામે છે.

આ એવું જ્ઞાન નથી જે ઇન્દ્રિયો દ્વારા મેળવાય અથવા બૌદ્ધિક તર્કથી રચાય, જેમ સામાન્ય માનવીય સમજણ વિકસે છે. આ સમગ્ર બ્રહ્માંડનું તેની સંપૂર્ણ જટિલતામાં સીધું, અવરોધ વિનાનું પ્રત્યક્ષ છે. દરેક આત્મા, પદાર્થનો દરેક કણ, પુદ્ગલ, તથા ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યની દરેક ઘટના એકસાથે જાણી લેવાય છે; જાણનાર અને જે જાણવામાં આવે છે તેની વચ્ચે કોઈ તર્કપ્રક્રિયા રહેતી નથી. જૈન ગ્રંથો આ જ્ઞાનને આખું બ્રહ્માંડ પોતાની હથેળીમાં જોવા જેવું વર્ણવે છે. પોતાની અને સત્ય વચ્ચેનો દરેક અવરોધ દૂર કરી ચૂકેલા આત્મા માટે હવે સમય અને અવકાશ કોઈ અડચણ રહેતાં નથી.

આ કાળચક્રમાં જૈન પરંપરા ઓળખે છે તે દરેક તીર્થંકર માટે, કેવળજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ અસંખ્ય જન્મોના કઠોર તપ, અચળ અહિંસા અને ગહન આત્મ-શિસ્તની પરાકાષ્ઠા દર્શાવે છે, જે અંતે પોતાના અંતિમ ફળ સુધી પહોંચે છે. આ યુગના છેલ્લા તીર્થંકર મહાવીર પોતે, કલ્પસૂત્રના તેમના જીવનવૃત્તાંતમાં, બાર વર્ષના અત્યંત કઠોર તપ પછી કેવળજ્ઞાન પામ્યા હોવાનું નોંધાયું છે. ગ્રંથ નોંધે છે કે તેમણે એટલી સ્થિરતા અને સહનશક્તિથી ધ્યાન કર્યું કે તેમને આસપાસના ભૌતિક જગતનો લગભગ કોઈ ખ્યાલ ન રહ્યો. દરેક તીર્થંકરનો માર્ગ એક જ દ્વારમાંથી પસાર થાય છે: તત્ત્વાર્થ સૂત્ર નિર્દેશેલા એ જ ક્રમમાં એ જ ચાર કર્મોનો નાશ — ભલે તે તીર્થંકર કોઈ પણ યુગમાં કે કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં જન્મ્યા હોય.

જૈન પરંપરા માને છે કે જ્યારે કોઈ આત્મા કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે, ત્યારે નવા સર્વજ્ઞ જીવ ઉપદેશ આપી શકે તે માટે એક અદ્ભુત દિવ્ય સભાગૃહ, સમવસરણ, સ્વયં દેવો તૈયાર કરે છે. તેમાં બિરાજમાન કેવળી — જેમણે કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે — શાંત છતાં પરિવર્તનકારી હાજરી ફેલાવનાર તરીકે વર્ણવાયા છે. આ હાજરી સામાન્ય રીતે એકબીજાને શિકાર બનાવતાં પ્રાણીઓમાં પણ વૈરભાવ શાંત કરે છે એમ કહેવાય છે, જેઓ ઉપદેશ સાંભળવા એક જ સભામાં ભેગાં થાય છે. તીર્થંકરનો જ્ઞાનોદય પછીનો પ્રથમ ઉપદેશ પરંપરા મુજબ સમવસરણમાં જ થાય છે — તે એ ક્ષણ છે જ્યારે તેમનો વ્યક્તિગત સાક્ષાત્કાર સાંભળી શકે તેવા દરેક જીવ માટેનો ઉપદેશ બને છે.

સર્વજ્ઞતા પ્રાપ્ત કર્યા પછી કેવળી જે ઉપદેશ આપે છે તેને પોતે શ્રુતજ્ઞાન, એટલે કે શાસ્ત્રીય જ્ઞાન, કહેવાય છે. આ ઉપદેશસંગ્રહ પહેલાં બોલાયેલો હતો અને પછીથી જ શિષ્યો દ્વારા લેખિતમાં નોંધાયો; તે જૈન સાધનાને ધર્મ તરફ માર્ગદર્શન આપતું મૂળભૂત શાસ્ત્ર બનાવે છે. આ અર્થમાં કેવળજ્ઞાન માત્ર વ્યક્તિગત સિદ્ધિ નથી, પરંતુ બાકીનું જૈન શાસ્ત્ર જેનાથી ઉદ્ભવ્યું હોવાનો દાવો કરે છે એ વાસ્તવિક સ્રોત પણ છે. ત્યારપછીનો દરેક ગ્રંથ પોતાનો અધિકાર આવી જ એક ક્ષણ સુધી શોધી કાઢે છે: આત્માનો પોતાનો અવરોધ સંપૂર્ણપણે દૂર કરાયો, અને પછી તેનો સાક્ષાત્કાર અપૂર્ણ પણ નિષ્ઠાપૂર્વક, એવા શબ્દોમાં વહેંચાયો જે હજી તે પ્રાપ્ત ન કરી શકેલા લોકો સુધી પહોંચી શકે.

જૈન સાધકો માટે કેવળજ્ઞાન દૂર, અપ્રાપ્ય થોડાં લોકો માટે આરક્ષિત સ્થિતિ નહીં, પરંતુ આધ્યાત્મિક સંભાવનાના પરમ પ્રમાણ તરીકે કાર્ય કરે છે. જૈન શિક્ષણ માને છે કે આ જ અનંત જ્ઞાન, દર્શન, આનંદ અને શક્તિની ક્ષમતા પહેલેથી દરેક આત્મામાં રહેલી છે. તે માત્ર એ જ ચાર ઘાતિ કર્મો દ્વારા આવરાયેલી છે, જેમને એક તીર્થંકરે હમણાં જ દૂર કરવાનું પૂર્ણ કર્યું છે. વિચાર, વાણી અને કર્મને શુદ્ધ કરવાનો પ્રયાસ કરીને, અને તીર્થંકરોએ પોતે આચરેલી એ જ અહિંસા અને વિવેકનો અભ્યાસ કરીને, એક સામાન્ય આત્મા એ જ માર્ગ પર ચાલે છે જેને આ પહેલાં ચાલી ચૂકેલા દરેક કેવળીએ પ્રકાશિત કર્યો. તે ભલે કેટલું પણ ક્રમિક હોય, એ જ સર્વજ્ઞતા અને તે જેને શક્ય બનાવે છે તે મોક્ષની શાશ્વત શાંતિ તરફ નજીક જાય છે.

જૈન જ્ઞાનમીમાંસા કેવળજ્ઞાનની નીચે બીજા અનેક, નીચલા સ્તરનાં જ્ઞાનસ્વરૂપોના નામ આપે છે: મતિજ્ઞાન, સામાન્ય ઇન્દ્રિયગ્રહણ અને તર્ક; શ્રુતજ્ઞાન, શાસ્ત્ર અને સાક્ષ્ય દ્વારા મળતું જ્ઞાન; અવધિજ્ઞાન, અમુક ભૌતિક વસ્તુઓ અને ઘટનાઓ પૂરતી મર્યાદિત ઓછી અંતર્દૃષ્ટિ; અને મનઃપર્યવજ્ઞાન, બીજાના વિચારોનું સીધું વાંચન, જે માત્ર ઉચ્ચ તપસ્વીઓને જ પ્રાપ્ય છે. તેમાંનું દરેક કોઈ ને કોઈ રીતે અપૂર્ણ અને મધ્યસ્થી દ્વારા થતું રહે છે — અંતર, સમય, અથવા કોઈ ચોક્કસ ઇન્દ્રિય કે શક્તિની મર્યાદાઓથી બંધાયેલું. કેવળજ્ઞાન એકલું અમર્યાદિત છે; અને જૈન શિક્ષણ તેને ચાર નીચલાં સ્વરૂપોથી માત્ર એ જ પ્રકારના જ્ઞાનનું સૌથી શક્તિશાળી સ્વરૂપ નહીં, પણ શ્રેણીગત રીતે ભિન્ન ગણે છે — જ્યાં બીજાં સ્વરૂપોમાં હજી ગ્રહણ, અનુમાન કે કહેવાતું સાંભળવાની કોઈ પ્રક્રિયા રહેલી છે, ત્યાં કેવળજ્ઞાનમાં કોઈ પ્રક્રિયા નથી, માત્ર જે છે તે સર્વ પ્રત્યે સીધી અને સંપૂર્ણ હાજરી છે.

કેવળીની સર્વજ્ઞતા, તેની સંપૂર્ણતા છતાં, જૈન પરંપરામાં ખાનગી, અવર્ણનીય આનંદમાં સંસારથી પાછા ફરવા તરીકે ચિત્રિત થતી નથી. તેનાથી વિરુદ્ધ: કેવળીના જ્ઞાનની સંપૂર્ણતા જ તેમને સંપૂર્ણ વિશ્વસનીયતા સાથે ઉપદેશ આપવા સક્ષમ બનાવે છે; કારણ કે વાસ્તવિકતાને સીધી રીતે જોનાર માટે મુક્તિના માર્ગ વિશે કશું અનિશ્ચિત કે બીજાના કહેવાથી જાણેલું રહેતું નથી. નવા સર્વજ્ઞ જીવને જૈન ગ્રંથો જે કરુણા આપે છે, તે આ સંપૂર્ણતામાંથી જ સહજ રીતે વહે છે એમ સમજાય છે — પાછળથી ઉમેરાયેલી બાબત તરીકે નહીં. દરેક આત્માની સ્થિતિ કોઈ અવરોધ વિના જોયા પછી, કેવળી કેવળ કંઠસ્થ કરેલા સિદ્ધાંતમાંથી નહીં, પરંતુ સમવસરણમાંના દરેક શ્રોતાને હજી શું સાંભળવાની જરૂર છે તેના સીધા, મધ્યસ્થી વિનાના જ્ઞાનમાંથી ઉપદેશ આપે છે એમ કહેવાય છે.