ઋષભનાથનું જીવન, પ્રથમ તીર્થંકર
ચોવીસ તીર્થંકરોમાં પ્રથમ ઋષભનાથે મુક્તિ પ્રાપ્ત કરવા પોતાનું રાજ્ય ત્યજ્યા પહેલાં માનવજાતને સંસ્કૃતિની કલાઓ શીખવી.
જૈન પરંપરામાં, વર્તમાન બ્રહ્માંડીય યુગના પ્રથમ મહાન આધ્યાત્મિક ગુરુ ઋષભનાથ છે, જેમને આદિનાથ, “પ્રથમ ભગવાન” પણ કહેવામાં આવે છે. તેઓ ચોવીસ તીર્થંકરોમાં પ્રથમ છે — એવા જીવો જે જન્મ-મૃત્યુનો સાગર તરી જાય છે અને બીજાઓને તેને પાર કરવાનો માર્ગ બતાવે છે. તેમનું જીવન આદિપુરાણના પ્રથમ પર્વથી (પર્વ એટલે મહાકાવ્યનો એક ગ્રંથ કે વિભાગ) શરૂ થઈને સૌથી સંપૂર્ણ રીતે નોંધાયેલું છે; આ બેતાલીસ પર્વોનું મહાકાવ્ય છે, જેને દિગંબર (જૈન સાધુ પરંપરા) મુનિ જિનસેને આરંભ્યું અને તેમના મૃત્યુ પછી તેમના શિષ્ય ગુણભદ્રે પૂર્ણ કર્યું. પરંપરા તેમના જીવનને એટલા દૂરના સમયમાં મૂકે છે કે જે અસંખ્ય યુગોમાં માપવામાં આવે છે, જ્યારે મનુષ્યો પોતાની આસપાસના પશુઓ જેટલું જ સાદું જીવન જીવતા હતા.
સંસ્કૃતિના ગુરુ
આદિપુરાણ વર્ણવે છે કે શરૂઆતમાં લોકો પ્રકૃતિનાં સંતાનો તરીકે સંતોષપૂર્વક જીવતા હતા, જંગલી ફળ અને પાંદડાં ખાતા, વૃક્ષોની નીચે સૂતા, ખેતી, વણાટ કે પોતે બનાવેલા આશ્રય વિના. તેમની અસહાયતા જોઈને ઋષભનાથે તેમને જમીન ખેડતાં, કપાસ અને ઊનમાંથી સૂતર કાંતીને કાપડ વણતાં, અને હવામાનનો સામનો કરી શકે એવાં ઘર બાંધતાં શીખવ્યું. તેમને ઓજારો, રસોઈ અને કલાઓ શીખવ્યાનો શ્રેય પણ તેમને આપવામાં આવે છે. આ કારીગરીઓ સાથે, તેમણે સંગઠિત સમાજના પ્રથમ સિદ્ધાંતો પણ સ્થાપ્યા: મિલકત, પ્રામાણિક વેપાર, અને કાયદાનું શાસન. આ ભેટો માટે, જૈન પરંપરા તેમને માત્ર ધાર્મિક ગુરુ તરીકે નહિ, પણ સંસ્કૃતિના સ્થાપક તરીકે યાદ કરે છે.
ચોવીસ તીર્થંકરો
ઋષભનાથ આ બ્રહ્માંડીય યુગમાં પ્રગટ થયેલા ચોવીસ તીર્થંકરોની અખંડ શૃંખલામાં પ્રથમ ઊભા છે, જેમાંના દરેકે પોતાના કાળ માટે એ જ મુક્તિમાર્ગ ફરીથી શીખવ્યો એમ જૈન પરંપરા માને છે:
એક રાજ્ય અને એક પરિવાર
ઋષભનાથ જન્મથી રાજા નહોતા, પણ લોકોને માર્ગદર્શનની જરૂર પડી ત્યારે તેમણે જ તેમને રાજા બનાવ્યા. તેમણે ઘણાં વર્ષો સુધી રાજ કર્યું, એ સુનિશ્ચિત કરતાં કે તેમની પ્રજાને સારું જીવન જીવવા માટે જે જોઈએ તે બધું મળે. પરંપરા સુમંગલા અને સુનંદા એ બે પત્નીઓનાં નામ આપે છે. તેમનાં અનેક સંતાનોમાં, બે પુત્રો અને બે પુત્રીઓ અભિલેખમાં ખાસ ઊભરી આવે છે. તેમના જ્યેષ્ઠ પુત્ર ભરત એક મહાન સમ્રાટ બન્યા અને તેમણે ભારત, જે આજે પણ શાસ્ત્રોમાં વપરાતું પરંપરાગત નામ છે, તેને પોતાનું નામ આપ્યું. બીજા પુત્ર બાહુબલી તેમની પોતાની અસાધારણ તપસ્યા માટે યાદ કરાય છે. તેમની પુત્રીઓ, બ્રાહ્મી અને સુંદરી, અનુક્રમે માનવજાતને લેખન અને અંકો શીખવ્યાનો શ્રેય પામે છે. શાસન અને પરિવારની સુખસગવડોથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં, ઋષભનાથ બેચેન થતા ગયા, એ જોઈને કે દુનિયાનું દરેક સુખ, અને સૌથી મહાન રાજા પણ, વૃદ્ધાવસ્થા અને અંતને આધીન છે.
નીલાંજનાનું દર્શન
આદિપુરાણ નોંધે છે કે વળાંક ત્યારે આવ્યો જ્યારે દેવરાજ ઇન્દ્રે સ્વર્ગની નર્તકી નીલાંજનાને ઋષભનાથના દરબારમાં નૃત્ય કરવા મોકલી. જેમ તે નાચતી હતી, તેનું પોતાનું નિયત આયુષ્ય નૃત્યની મધ્યે જ સમાપ્ત થયું. ચેતવણી કે ક્ષય વિના, નૃત્યની મધ્યે જ તે તેમની આંખ સામે જ વિલીન થઈ ગઈ. ધીમી પડતી કોઈ પણ અવસ્થા કરતાં આ અચાનકતાએ તેમને વધુ ઊંડાણથી હલાવી મૂક્યા. અહીં સૌંદર્ય, કૌશલ્ય અને લાવણ્ય એક ક્ષણથી બીજી ક્ષણની વચ્ચે બુઝાઈ ગયાં. દુનિયાની કોઈ પણ સિદ્ધિ, ગમે તેટલી મહાન હોય, આ જ ભાગ્યમાંથી બચી શકતી નથી એ ઋષભનાથને એ જ ક્ષણે સમજાયું. તેમણે પોતાનું રાજ્ય ત્યજવાનો સંકલ્પ કર્યો. તેમણે પોતાની સંપત્તિ પ્રજામાં વહેંચી દીધી, સંતાનોને વિદાય આપી, અને પાછળ જોયા વિના મહેલમાંથી ચાલી નીકળ્યા.
મૌન તપસ્યાનાં વર્ષો
ત્યાર પછી અત્યંત સાદું જીવન આવ્યું. તેમણે ઉપવાસ કર્યા, જંગલોમાં ધ્યાન કર્યું, ગરમી, ઠંડી અને ભૂખ કોઈ ફરિયાદ વિના સહન કર્યાં, મહેલનું કોઈ સુખ કદી ન આપી શકે તેવી પવિત્રતાની શોધમાં. પરંપરા માને છે કે ઋષભનાથ એટલો લાંબો સમય અચળ ધ્યાનમાં ઊભા રહ્યા કે તેમના પગની આસપાસ વેલાઓ ઊગી નીકળી. તેમના ખભા પર પક્ષીઓએ માળા બાંધ્યા, એ સ્થિરતાથી અવિચલિત રહીને જે ઋતુઓ કરતાં પણ વધુ ટકી. આ શિસ્તનાં વર્ષો પછી, તેમણે કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું — સંપૂર્ણ જ્ઞાન અને સર્વ આસક્તિમાંથી પૂર્ણ મુક્તિ; તીર્થંકર શબ્દનો પૂરો અર્થ બનીને, એટલે કે એવા ઘાટના નિર્માતા જેના વડે બીજા દુઃખના સાગરને પાર કરી શકે.
જ્ઞાનપ્રાપ્તિ પછીનું શિક્ષણ
જે તેમણે સાક્ષાત્કાર કર્યો હતો તે શીખવવામાં ઋષભનાથે પોતાનું બાકીનું દીર્ઘ જીવન વિતાવ્યું. તેમણે શિષ્યો એકઠા કર્યા અને અહિંસા, સત્ય અને લૌકિક ઇચ્છાઓથી વૈરાગ્યનો એ માર્ગ સ્થાપ્યો જેનું જૈન આચરણ આજે પણ અનુસરણ કરે છે. પરંપરા કહે છે કે તેમનું જીવન હજારો વર્ષો સુધી ફેલાયેલું હતું. તેમનો ઉપદેશ, પરંપરા કહે છે, જૈનો આજે જે પવિત્ર ગ્રંથોનો અભ્યાસ કરે છે તેમાં અંતે લખાયા પહેલાં પેઢી દર પેઢી સ્મૃતિ દ્વારા પસાર થતો રહ્યો. વિશ્વભરનાં જૈન મંદિરોમાં તેમને ચોવીસ તીર્થંકરોમાં પ્રથમ તરીકે સન્માન મળે છે, ધ્યાનમાં શાંત, અચળ મુખ સાથે દર્શાવાય છે — એ જ સ્થિરતા, પરંપરા માને છે, જેણે તેમને પહેલી વાર સ્પષ્ટપણે એ જોવા દીધું જે તેમના રાજ્યનું કોઈ ક્ષણિક સુખ કદી બતાવી શક્યું નહોતું.
એક જીવનથી પર વારસો
ઋષભનાથની કથાને સામાન્ય સ્થાપકની જીવનકથાથી જે અલગ પાડે છે તે જૈન પરંપરા તેને આપે છે તે વિશાળતા છે: એક યુગમાં એક પ્રતિભાશાળી શાસકની સિદ્ધિઓ નહિ, પણ દરેક પછીનો યુગ પોતાના તીર્થંકર કેવી રીતે પામે છે તેનો આદર્શ. દરેક યુગ પાછલા યુગે શીખેલું ભૂલી જાય છે, એટલે તેઓ એ જ મુક્તિ ફરીથી શીખવે છે. જૈન ગણતરીમાં, ભરતનો વંશ, એ વ્યક્તિની સ્મૃતિ સામાન્ય કથનમાં ટકી ન રહી ત્યાર પછી પણ, એક સમગ્ર સંસ્કૃતિનું નામ આગળ વહન કરતો રહ્યો. બ્રાહ્મીની લિપિ અને સુંદરીના અંકો આ જ કથનમાં આકસ્મિક વિગતો નહિ, પણ એ વાસ્તવિક સાધનો બન્યાં જેના વડે પછીની દરેક શિક્ષા, આદિપુરાણ સહિત, લખી અને સાચવી શકાઈ. તેથી ઋષભનાથનું જીવન એક અસાધારણ માણસની વાર્તા કરતાં, આ વિવરણ તરીકે વધુ વંચાય છે કે સંસ્કૃતિ અને મુક્તિ, જૈન સમજમાં, ક્યારેય બે અલગ ભેટ નહોતાં, પણ એક જ અવિરત શિક્ષા હતી, જે માનવજાત જેમાં આજે પણ જીવે છે તે યુગની શરૂઆતમાં જ આપવામાં આવી.
શું તમે જાણો છો?
આદિપુરાણમાં નોંધ
ઋષભનાથનું જીવન આદિપુરાણમાં સૌથી સંપૂર્ણ રીતે સચવાયેલું છે; આ દિગંબર મુનિ જિનસેનનું નવમી સદીનું સંસ્કૃત મહાકાવ્ય છે, જે જૈન સાહિત્યની મુખ્ય કૃતિઓમાંની એક છે.
નૃત્યની મધ્યે અદૃશ્ય થયેલી નર્તકી
ઋષભનાથનો વૈરાગ્ય ધીમા પતનથી નહિ, પણ એક જ ક્ષણથી જાગ્યો — સ્વર્ગની નર્તકી નીલાંજનાનું આયુષ્ય તેમની આંખ સામે, નૃત્યની મધ્યે જ, અચાનક સમાપ્ત થઈ ગયું.
બે પુત્રીઓ, બે ભેટ
પરંપરા ઋષભનાથની પુત્રીઓ બ્રાહ્મી અને સુંદરીને અનુક્રમે લેખન અને અંકો માનવજાતને શીખવ્યાનો શ્રેય આપે છે — ખેતી કે વણાટ જેટલાં જ સંસ્કૃતિના પાયારૂપ કૌશલ્યો.
ભરતનું નામ
ઋષભનાથના પુત્ર ભરત એક મહાન સમ્રાટ બન્યા; ભારત માટેનું શાસ્ત્રો અને કાયદામાં આજે પણ વપરાતું પરંપરાગત સંસ્કૃત નામ 'ભારત' આજે પણ તેમના નામ પર ટકી રહ્યું છે.
વેલાઓ ઊગે એટલી લાંબી સ્થિરતા
ઋષભનાથનું ધ્યાન એટલું લાંબું અને અચળ હતું કે તેમના પગની આસપાસ વેલાઓ ઊગી નીકળી અને તેમના ખભા પર પક્ષીઓએ કોઈ ખલેલ વિના માળા બાંધ્યા, એમ પરંપરા માને છે.