ऋषभनाथांचे जीवन, प्रथम तीर्थंकर

जैन परंपरेत वर्तमान कालचक्रातील पहिले महान आध्यात्मिक गुरू ऋषभनाथ आहेत; त्यांना आदिनाथ, “पहिले स्वामी”, असेही म्हटले जाते. ते चोवीस तीर्थंकरांपैकी पहिले आहेत — जन्म-मृत्यूचा सागर पार करणारे आणि इतरांना तो पार करण्याचा मार्ग दाखवणारे. त्यांचे जीवन सर्वात पूर्णपणे आदिपुराणाच्या पर्व 1 पासून नोंदलेले आहे; हे बेचाळीस पर्वांचे महाकाव्य आहे, जे दिगंबर (जैन धर्मातील एक प्रमुख भिक्षुपरंपरा) मुनी जिनसेन यांनी सुरू केले आणि त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे शिष्य गुणभद्र यांनी पूर्ण केले. परंपरा त्यांचा काळ इतका दूरचा मानते की तो असंख्य युगांत मोजला जातो — त्या काळी मानव अजूनही आपल्या भोवतीच्या पशूंइतकेच साधे जीवन जगत होते.

सुरुवातीला, आदिपुराण सांगते, लोक निसर्गाच्या लेकरांप्रमाणे समाधानाने जगत; जंगली फळे आणि पाने खात, झाडांखाली झोपत, शेती, विणकाम किंवा स्वतः बांधलेल्या निवाऱ्याविना. ऋषभनाथांनी त्यांची असहायता पाहून त्यांना जमीन नांगरणे, कापूस व लोकरीपासून सूत कातून कापड विणणे, आणि हवामानाला तोंड देऊ शकतील अशी घरे बांधणे शिकवले. त्यांना उपकरणे, स्वयंपाक आणि कला शिकवल्याचेही श्रेय दिले जाते. या कलांसोबत त्यांनी संघटित समाजाची पहिली तत्त्वेही मांडली: मालमत्ता, प्रामाणिक व्यापार, आणि कायद्याचे राज्य. या देणग्यांसाठी जैन परंपरा त्यांचे स्मरण केवळ धार्मिक गुरू म्हणून नव्हे, तर स्वतः संस्कृतीचे संस्थापक म्हणून करते.

ऋषभनाथ हे चोवीस तीर्थंकरांच्या अखंड मालिकेत प्रथम उभे आहेत; जैन परंपरा मानते की हे तीर्थंकर या कालचक्रात प्रकट झाले, आणि प्रत्येकाने आपल्या काळासाठी मुक्तीचा तोच मार्ग नव्याने शिकवला:

ऋषभनाथ जन्माने राजा नव्हते, परंतु मार्गदर्शनाची गरज असल्याने लोकांनी त्यांना राजा बनवले. त्यांनी अनेक वर्षे राज्य केले, आणि आपल्या प्रजेला चांगले जीवन जगण्यासाठी जे हवे ते मिळत आहे हे पाहिले. परंपरा दोन पत्न्यांची नावे सांगते — सुमंगला आणि सुनंदा. त्यांच्या अनेक संततींपैकी, नोंदींत दोन पुत्र आणि दोन कन्या ठळकपणे उभे राहतात. त्यांचा ज्येष्ठ पुत्र भरत महान सम्राट झाला आणि त्याने आपल्या नावावरून भरत हे नाव दिले — जे आजही शास्त्रांत भारतासाठी वापरले जाणारे पारंपरिक नाव आहे. दुसरे पुत्र बाहुबली आपल्या विलक्षण तपश्चर्येसाठी स्मरले जातात. त्यांच्या कन्या ब्राह्मी आणि सुंदरी यांना अनुक्रमे मानवजातीला लेखन आणि अंक शिकवल्याचे श्रेय दिले जाते. राज्य आणि कुटुंबाच्या सुखसोयींनी वेढलेले असतानाही ऋषभनाथ अस्वस्थ होत गेले; जगातील प्रत्येक सुख, आणि स्वतः सर्वात महान राजाही, वार्धक्य आणि अंताच्या अधीन आहे, हे ते पाहत होते.

आदिपुराणाच्या नोंदीनुसार, निर्णायक वळण तेव्हा आले जेव्हा देवराज इंद्रांनी स्वर्गीय नर्तकी नीलांजना हिला ऋषभनाथांच्या दरबारात नृत्य सादर करण्यासाठी पाठवले. ती नाचत असतानाच, तिचे स्वतःचे नेमलेले आयुष्य नृत्याच्या मध्येच संपले. कोणत्याही इशाऱ्याविना, क्षीण होण्याविनाच, नृत्याच्या मध्यभागीच ती त्यांच्या डोळ्यांसमोर विलीन झाली. या अचानकपणाने त्यांना कोणत्याही हळूहळू होणाऱ्या ऱ्हासापेक्षा कितीतरी खोलवर स्पर्श केला. येथे सौंदर्य, कौशल्य आणि लावण्य एका क्षणातून दुसऱ्या क्षणापर्यंत विझून गेले होते. ऋषभनाथांना त्याच क्षणी समजले की जगातली कोणतीही उपलब्धी, कितीही महान असली तरी, हीच नियती टाळू शकत नाही. त्यांनी आपले राज्य त्यागण्याचा संकल्प केला. त्यांनी आपली संपत्ती प्रजेत वाटून टाकली, आपल्या मुलांना निरोप दिला, आणि मागे न वळता राजवाड्यातून चालते झाले.

त्यानंतर अत्यंत साधेपणाचे जीवन आले. त्यांनी उपवास केला, अरण्यांत ध्यान केले, आणि कोणत्याही तक्रारीविना उष्णता, थंडी आणि भूक सहन केली — त्या पवित्रतेच्या शोधात, जी राजवाड्यातील कोणतीही सुखसोय त्यांना कधीही देऊ शकली नसती. परंपरा मानते की ऋषभनाथ इतका काळ अचल ध्यानात उभे राहिले की त्यांच्या पायांभोवती वेली उगवल्या. पक्ष्यांनी त्यांच्या खांद्यांवर घरटी बांधली, त्या स्थिरतेमुळे अविचलित राहून, जी त्यांच्या सभोवतालच्या ऋतूंपेक्षाही अधिक काळ टिकली. या शिस्तीच्या अनेक वर्षांनंतर त्यांनी केवलज्ञान प्राप्त केले — परिपूर्ण ज्ञान आणि सर्व आसक्तींपासून पूर्ण मुक्ती — आणि तीर्थंकर या शब्दाचा पूर्ण अर्थ साकार केला: जो घाटाची निर्मिती करतो, ज्याच्या मार्गाने इतर दुःखाचा सागर पार करू शकतात.

ऋषभनाथांनी आपल्या दीर्घ आयुष्याचा उरलेला भाग जे त्यांनी साक्षात्कारले होते ते शिकवण्यात घालवला. त्यांनी शिष्य गोळा केले आणि अहिंसा, सत्य आणि सांसारिक इच्छांपासून अनासक्तीचा तो मार्ग मांडला, जो जैन आचरण आजही अनुसरते. परंपरा मानते की त्यांचे आयुष्य हजारो वर्षांपर्यंत पसरले होते. त्यांची शिकवण, परंपरा सांगते, आजच्या जैन अभ्यासात असलेल्या पवित्र ग्रंथांत अखेर लिहिली जाण्यापूर्वी पिढ्यान्पिढ्या स्मृतीद्वारे पुढे दिली गेली. जगभरातील जैन मंदिरांत त्यांना चोवीस तीर्थंकरांमध्ये प्रथम म्हणून सन्मानित केले जाते; ध्यानात, शांत आणि अचल मुखासह दाखवले जाते — तीच स्थिरता, जी परंपरेनुसार, त्यांना प्रथम स्पष्टपणे ते पाहू देणारी होती, जे त्यांच्या राज्यातील कोणतेही क्षणिक सुख कधीच दाखवू शकले नव्हते.

ऋषभनाथांची कथा सामान्य संस्थापकाच्या चरित्रापेक्षा वेगळी ठरवणारी गोष्ट म्हणजे जैन परंपरा तिला देत असलेले प्रमाण: एका युगातील एका प्रतिभावान शासकाच्या उपलब्धी नव्हेत, तर जगातील प्रत्येक पुढील युग स्वतःचा तीर्थंकर कसा प्राप्त करतो, याचा साचा — तीच मुक्ती नव्याने शिकवत, कारण प्रत्येक युग मागील युगाने जे शिकले ते विसरून जाते. जैन गणनेनुसार, भरताच्या वंशाने संपूर्ण संस्कृतीचे नाव पुढे नेले, जोपर्यंत त्या माणसाची स्वतःची स्मृती सामान्य कथनात टिकून होती. ब्राह्मीची लिपी आणि सुंदरीचे अंक याच कथनात केवळ आकस्मिक तपशील राहिले नाहीत, तर प्रत्येक पुढील शिक्षण, आदिपुराणासह, लिहून जतन करता येण्याची ती खरी साधने ठरली. म्हणून ऋषभनाथांचे जीवन एका असाधारण माणसाच्या कथेपेक्षा अधिक, हे सांगणारे वर्णन म्हणून वाचले जाते की जैन समजुतीत संस्कृती आणि मुक्ती कधीच दोन वेगळ्या देणग्या नव्हत्या, तर एकच अखंड शिकवण होती; जी मानवता आजही ज्या युगात राहते त्या युगाच्या अगदी आरंभी दिली गेली.