बाहुबली आणि भरत

जैन परंपरेतील सर्वात प्रिय कथांपैकी एक, आदिपुराणात (सर्ग 1) नोंदविलेली, ऋषभनाथांच्या जीवनावरील नववीं शतकातील महाकाव्य, दोन भावांची कथा आहे — बाहुबली आणि भरत, जैन परंपरेतील पहिल्या तीर्थंकर ऋषभनाथांचे पुत्र। ऋषभनाथ, ज्यांना आदिनाथ असेही म्हणतात, चौबीस जैन तीर्थंकरांपैकी पहिले होते। परंपरेतून असे मानले जाते की ते अशा काळात जगत होते जेव्हा संसार अजूनही तरुण होते आणि लोकांना सभ्यतेच्या मार्गांमध्ये मार्गदर्शन आवश्यक होते।

अनेक वर्षे आपल्या राज्यावर राज्य केल्यानंतर आणि आपल्या प्रजेला कृषी, लेखन आणि शासनाच्या कलांना सिखवल्यानंतर, ऋषभनाथ आपला सिंहासन त्यागून आध्यात्मिक मुक्तीच्या शोधात भटक्या तपस्वी बनले। त्यांनी आपले विशाल राज्य आपल्या शंभर पुत्रांमध्ये विभाजित केले, आपल्या ज्येष्ठ पुत्र भरताला सर्वात मोठा आणि महत्वाचा भाग दिला, आणि आपल्या दुसऱ्या पुत्र बाहुबलीला छोटा परंतु तरीही महत्वाचा प्रदेश दिला।

भरत, तथापि, आपल्या हिस्श्याने संतुष्ट नव्हते। ते महत्वाकांक्षी होते आणि आपल्या पित्यांच्या राज्याच्या एका भागावर नव्हे, तर संपूर्ण जगाचे एकमेव शासक होऊ इच्छित होते। त्यांनी विजय अभियान सुरू केला, शेजारच्या राजांना पराभव करून त्यांच्या भूमी त्यांच्या नियंत्रणात आणले। जेव्हा त्यांनी इतर सर्व राज्यांना जिंकले, तेव्हा त्यांचे लक्ष आपल्या भाई बाहुबलीच्या दिशेने गेले, ज्यांचा प्रदेश एकमेव स्वतंत्र राहिला होता। भरतने बाहुबलीला संदेश पाठवला, त्यांना आपल्या शासनाखाली समर्पण करण्यास किंवा युद्धाचा सामना करण्यास मागणी केली। बाहुबली, जो अभिमानी आणि मजबूत होता, आपल्या भाईच्या मागण्यांसमोर झुकायला नकार दिला, आणि अशा प्रकारे दोनो भाई युद्धाची तयारी करू लागले।

भाईंमधील संघर्ष, तथापि, सेनांचे साधे युद्ध होणार नव्हते। त्या प्राचीन काळात, शासकांमधील विवाद चॅम्पियनांमधील एकल द्वंद्वद्वारे किंवा शक्ती, दृष्टि आणि जलाच्या द्वंद्वद्वारे सोडवणे प्रथा होती। कथेच्या बहुतेक वर्णनांमध्ये, भाई आपले विवाद तीन प्रतियोगितांच्या मालिकेद्वारे सोडवण्यास सहमत झाले: कुस्तीची स्पर्धा, घूरणे स्पर्धा, आणि पाणी फेकण्याची स्पर्धा। बाहुबली, जो अत्यंत मजबूत होता, तीनों प्रतियोगिता सहजपणे जिंकले।

त्यांनी आपल्या भाईला हवेत उंच उचलले, त्यांना जमिनीला पटकून आणि त्यांचे जीवन संपवायला तयार होते। परंतु त्या क्षणी एक गहन अनुभूती त्यांना झटकून गेली। त्यांना असे दिसले की त्यांचा भाई, ज्याच्यावर त्यांचे कधीच प्रेम होते, या द्वंद्वात त्यांचा शत्रू बनला होता। त्यांना असेही दिसले की त्यांचा आपला अभिमान आणि क्रोध त्यांना या बिंदूपर्यंत नेले होते, आपल्या भाईला मारण्यापासून इतके जवळ की एकमात्र एक निर्णय दोघांना वेगळा करतो। त्यांनी समजून घेतले की जिस राज्यासाठी ते लढत होते तो अंतिमपणे निरर्थक होता, एक क्षणिक गोष्ट जी विजयातही त्यांना कायमचे आनंद देणार नव्हती। त्या क्षणी, आघात पूर्ण करण्याऐवजी, त्यांनी आपल्या भाईला हळुवारपणे खाली ठेवले, आणि त्यांनी तत्काळ राज्यावरचा दावा त्याग केला, त्याऐवजी आपल्या पित्यांचे उदाहरण अनुसरून तपस्वी होण्याचा निर्णय घेतला।

बाहुबलीने नंतर आपली सर्व संपत्ती त्याग केली आणि आध्यात्मिक मुक्तीच्या शोधात वनात ध्यान करायला गेले। ते एकाच अवस्थेत, गतिहीन, इतके लांब उभे राहिले की त्यांच्या पायांभोवती वेली उगवल्या आणि त्यांच्या पायांजवळ दीमकांचे टेके तयार झाले। बहुतेक वर्णनांप्रमाणे, ते या गहन ध्यानाच्या अवस्थेत संपूर्ण वर्ष राहिले, त्यांचा मन पूर्णपणे स्वत: आणि विश्वाच्या स्वभावावर केंद्रित, भूक, हवामान, किंवा त्या प्राण्यांपासून अस्पर्श जे त्यांच्या स्थिरतेला परिदृश्याचा भाग मानू लागले होते।

तरी पण, बहुतेक कथेप्रमाणे, त्या वर्षात बोधिसत्त्व आले नाही। त्यांच्या अनेक छोट्या सौतेल्या भाईंनी बाहुबलीपूर्वी दीक्षा, संन्यास प्रतिज्ञा, घेतली होती, आणि अभिमान त्यांना त्यांच्यासमोर झुकायला रोखत होते जसे कनिष्ठ भिक्षू परंपरेप्रमाणे पूर्वीच दीक्षित लोकांच्यासमोर झुकतात — अजूनही, वनात एकटे, त्या समान अभिमानाचे शेवटचे अंश ज्याने त्यांच्या भाईचा जीवन जवळजवळ घेतला होता, त्यांना अजूनही रोखत होते।

ते त्यांच्या बहिणी, ब्राह्मी आणि सुंदरी, त्यांच्या पित्याद्वारे पाठविलेल्या, ज्यांनी कथिततेने शेवटी त्यांच्यापर्यंत पोहोचले, वाद न करता एक एक प्रतिमा सह: "तुम्ही बोधिसत्त्व प्राप्त करू शकत नाही," त्यांनी त्यांना सांगितले, "जोपर्यंत तुम्ही अजूनही हत्तीवर बसून आहात" — म्हणजे त्यांच्या आपल्या अभिमानाच्या हत्तीवर, ज्यावर ते आपल्या स्थिरतेमध्येही अजूनही चढलेले होते। केवळ जेव्हा बाहुबलीने हे ऐकले आणि त्या शेवटच्या, सूक्ष्म अभिमानाला पूर्णपणे सोडून दिले, तेव्हाच त्यांना बोधिसत्त्व, केवलज्ञान, संपूर्ण ज्ञान आणि जन्म-मरणाच्या चक्रापासून मुक्तीची अवस्था मिळाली। या शेवटच्या प्रसंगाचे विवरण क्षेत्र आणि ग्रंथानुसार थोडेसे भिन्न आहे, परंतु त्याचा केंद्रीय मुद्दा नव्हे: संपूर्ण मुक्तीसाठी बाहुबलीने केवळ सिंहासन नव्हे, तर त्या अभिमानाचे प्रत्येक अंश सोडून द्यायला हवे होते ज्याने पहिल्या संघर्षाचा जन्म दिला होता, त्या अभिमानापर्यंत ज्या त्यांनी आपल्या संन्यासात अजूनही धारण केली होती।

बाहुबलीच्या महान त्यागाचा आणि त्यांच्या मुक्तीच्या प्राप्तीचा सम्मान करण्यासाठी, नंतर त्यांच्या स्मृतीमध्ये एक विशाल मूर्ती उभी केली गेली। हीमूर्ती, गोम्मटेश्वर मूर्ती म्हणून ज्ञात, कर्नाटक राज्यातील श्रवणबेळगोळ शहरातील एक टेकडीवर उभी आहे। हीविश्वाची सर्वात मोठी एकाश्म मूर्तींपैकी एक आहे, लगावत 981 इ.स.मध्ये गंग वंशाचे मंत्री चावुंडराय यांच्या संरक्षणाखाली एक ग्रेनाइट खंडापासून कोरलेली, आणि लगावत 57 फूट (17 मीटर) उंच आहे। मूर्ती बाहुबलीला अखंड अवस्थेत, पूर्णपणे नग्न, आपल्या हातांना अपल्या बाजूने सरळ लटकवून दर्शवते, जे सांसारिक चिंतांपासून त्यांच्या संपूर्ण विरक्तीचे प्रतीक आहे। त्यांच्या ध्यानादरम्यान त्यांच्या भोवती उगलेल्या वेली आणि दीमकांचे टेके मूर्तीमध्ये कोरलेले आहेत, दर्शकांना त्यांच्या दीर्घ आणि कठोर तपस्याची आठवण करून देतात।

गोम्मटेश्वर मूर्ती जैनांसाठी एक महान तीर्थक्षेत्र आहे, जे जगभर येते आणि त्यांच्या श्रद्धांजलींना सन्मान करते। प्रत्येक बारा वर्षांनी, महामस्तकाभिषेक नामक एक भव्य समारंभ आयोजित केला जातो, ज्यादरम्यान मूर्तीला त्याच्या भोवती बांधलेल्या मचानापासून पाणी, दूध, आणि इतर पवित्र पदार्थांनी स्नान करविले जाते। बाहुबली आणि भरताची कथा अभिमान आणि महत्वाकांक्षेच्या धोक्यांचा, आणि त्याग आणि अंतर्मन शांतीच्या अंतिम मूल्याचा एक शक्तिशाली स्मरण करून देते। हे सिखवते की खरी विजय दुसऱ्यांना जिंकण्यात नव्हे, तर एकाचल्या इच्छा आणि अहंकारला जिंकण्यात निहित आहे।