बाहुबली र भरत
त्याग र आत्म-ज्ञानको अमर कथा
यो लेखले जैन धर्मका प्रथम तीर्थंकर ऋषभनाथका छोराहरू बाहुबली र भरतबीचको उत्तराधिकार विवाद, बाहुबलीको विजयपछिको त्याग, उनको लामो ध्यान, र उनको सम्मानमा निर्मित विशाल गोम्मटेश्वर मूर्तिको कथा वर्णन गर्दछ।
जैन परम्परामा, प्रथम तीर्थंकर (आध्यात्मिक गुरु) ऋषभनाथका दुई छोरा थिए — बाहुबली र भरत। ऋषभनाथले संसार त्यागेपछि, उनका छोराहरूबीच राज्यको उत्तराधिकारको प्रश्न उठ्यो। भरतले आफूलाई सम्पूर्ण राज्यको स्वामी मान्थे, तर बाहुबलीले पनि आफ्नो अधिकार जोड दिए। यस विवादले दुई भाइबीच युद्धको स्थिति सिर्जना गर्यो।
युद्धको सुरुवातमा, दुवै भाइले हतियार प्रयोग गर्नुको सट्टा तीन प्रकारका द्वन्द्वहरू गर्ने निर्णय गरे — दृष्टि युद्ध (आँखाले हेरेर), जल युद्ध (पानीको छिटाले), र कुश्ती (शारीरिक बल)। यी सबै द्वन्द्वमा बाहुबली विजयी भए। तर जब उनले भरतलाई पराजित गर्न लागेका थिए, उनको मनमा अचानक विचार आयो — यो विजयले के अर्थ राख्छ? यो संसारको मोह, अहंकार र क्षणभंगुरताको प्रतीक मात्र हो। यसै क्षणमा उनले राज्य, सम्पत्ति र शक्तिको मोह त्यागेर संन्यास लिने निर्णय गरे।
बाहुबलीले आफ्नो राज्य भरतलाई सुम्पिए र गहिरो ध्यानमा लीन भए। उनले वर्षौंसम्म कठोर तपस्या गरे, तर उनको अहंकार (मैंपन) पूर्ण रूपमा समाप्त भएको थिएन। कथाका अनुसार, उनको ध्यान भंग गर्न उनका बहिनी ब्राह्मीले आएर उपदेश दिइन्, जसले उनलाई अहंकार त्याग्न मद्दत गर्यो। त्यसपछि मात्र उनले पूर्ण ज्ञान (केवल ज्ञान) प्राप्त गरे।
बाहुबलीको यो त्याग र तपस्याको स्मरणमा, दक्षिण भारतको कर्नाटक राज्यको श्रवणबेलगोला नगरमा विशाल गोम्मटेश्वर मूर्ति स्थापित गरिएको छ। यो मूर्ति ५७ फिट अग्लो छ र एकै ढुङ्गाबाट कुँदिएको छ। यसलाई विश्वकै सबैभन्दा अग्लो एकल-ढुङ्गा मूर्तिहरूमध्ये एक मानिन्छ। प्रत्येक १२ वर्षमा यहाँ महामस्तकाभिषेक नामक विशेष उत्सव मनाइन्छ, जसमा मूर्तिलाई दूध, पानी, केसर र अन्य पवित्र पदार्थले स्नान गराइन्छ।
यो कथा जैन धर्ममा अहंकार, त्याग र आत्म-ज्ञानको महत्त्वलाई दर्शाउने प्रेरणादायी उदाहरण हो। बाहुबलीको जीवनले हामीलाई सिकाउँछ कि साँचो विजय बाहिरी शत्रुलाई होइन, आफ्नो भित्री अहंकारलाई पराजित गर्नुमा छ।
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
तीन अद्वितीय द्वन्द्व
भरत र बाहुबलीबीचको युद्ध हतियारविहीन थियो। उनीहरूले तीन प्रकारका द्वन्द्व गरे: दृष्टि युद्ध (आँखाले हेरेर), जल युद्ध (पानीको छिटाले), र कुश्ती (शारीरिक बल)। यी सबैमा बाहुबली विजयी भए।
विजयको क्षणमा त्याग
बाहुबलीले भरतलाई पराजित गर्न लाग्दा अचानक महसुस गरे कि यो विजय व्यर्थ छ। उनले राज्य, सम्पत्ति र शक्तिको मोह त्यागेर संन्यास लिने निर्णय गरे। यो क्षण जैन धर्ममा अहंकार त्यागको प्रतीक मानिन्छ।
बहिनी ब्राह्मीको उपदेश
वर्षौंको कठोर तपस्यापछि पनि बाहुबलीको अहंकार पूर्ण रूपमा समाप्त भएको थिएन। उनकी बहिनी ब्राह्मीले आएर उपदेश दिइन्, जसले उनलाई अहंकार त्याग्न मद्दत गर्यो। त्यसपछि मात्र उनले पूर्ण ज्ञान (केवल ज्ञान) प्राप्त गरे।
विशाल गोम्मटेश्वर मूर्ति
कर्नाटकको श्रवणबेलगोलामा रहेको बाहुबलीको यो मूर्ति ५७ फिट अग्लो छ र एकै ढुङ्गाबाट कुँदिएको छ। यो विश्वकै सबैभन्दा अग्लो एकल-ढुङ्गा मूर्तिहरूमध्ये एक हो। प्रत्येक १२ वर्षमा यहाँ महामस्तकाभिषेक उत्सव मनाइन्छ।
भित्री शत्रुलाई पराजित गर्नु
बाहुबलीको कथाले सिकाउँछ कि साँचो विजय बाहिरी शत्रुलाई होइन, आफ्नो भित्री अहंकारलाई पराजित गर्नुमा छ। यो जैन धर्मको आत्म-ज्ञान र त्यागको मूल सन्देश हो।
Rishabhanatha
जैन धर्म बाट थप
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित