ऋषभनाथ (आदिनाथ)

जैन धर्मको परम्परामा ऋषभनाथ (जसलाई आदिनाथ पनि भनिन्छ) पहिलो तीर्थंकर मानिन्छन्। 'तीर्थंकर' भनेको त्यस्तो व्यक्ति हो जसले आध्यात्मिक ज्ञानको माध्यमबाट मानिसहरूलाई संसारको दुःखबाट पार गर्ने बाटो देखाउँछन्। जैन धर्मका अनुयायीहरूका अनुसार, ऋषभनाथ यस युगका पहिलो व्यक्ति थिए जसले आत्मज्ञान प्राप्त गरे र अरूलाई पनि त्यही बाटोमा हिँड्न सिकाए। उनको जीवनकथा जैन ग्रन्थहरूमा विस्तृत रूपमा वर्णन गरिएको छ, र यसका विभिन्न संस्करणहरू विभिन्न क्षेत्रमा पाइन्छन्।

परम्परा अनुसार, ऋषभनाथको जन्म अयोध्यामा भएको थियो। उनी राजा नाभि र रानी मरुदेवीका पुत्र थिए। उनको जन्म हुँदा नै उनको शरीरमा विशेष चिन्हहरू देखिएका थिए, जसले उनी असाधारण व्यक्ति हुने संकेत गर्थ्यो। बाल्यकालदेखि नै उनी शान्त, दयालु र ज्ञानको खोजीमा रुचि राख्ने स्वभावका थिए। उनको विवाह भयो र उनका दुई पत्नीहरूबाट धेरै सन्तान भए। उनका छोराहरूमध्ये भरत र बाहुबली विशेष रूपमा प्रसिद्ध छन्।

ऋषभनाथले राजा भएपछि आफ्नो राज्यको सुशासन गरे। तर, जैन परम्पराको कथा अनुसार, त्यस समयका मानिसहरू अझै पनि सभ्य जीवनयापन गर्न जान्दैनथे। उनीहरू कसरी खेती गर्ने, घर बनाउने, वा कपडा बुन्ने भन्ने कुरामा अनभिज्ञ थिए। ऋषभनाथले आफ्नो प्रजालाई यी सबै सीपहरू सिकाए। उनले मानिसहरूलाई कृषि, पशुपालन, वाणिज्य, लेखन, कला र शिल्पको ज्ञान दिए। यसरी उनले मानव सभ्यताको जग बसाले भनिन्छ। यही कारणले उनलाई 'आदिनाथ' अर्थात् 'पहिलो स्वामी' वा 'पहिलो गुरु' भनिन्छ।

राज्यको सुव्यवस्था र प्रजाको भलाइको लागि उनले आफ्ना छोराहरूलाई विभिन्न क्षेत्रको जिम्मेवारी दिए। भरतलाई उनले राज्यको उत्तराधिकारी बनाए, र बाहुबलीलाई अर्को क्षेत्रको शासक बनाए। तर, समय बित्दै जाँदा ऋषभनाथको मनमा संसारको मोह र राज्यको सुख-सुविधाप्रति वैराग्य उत्पन्न हुन थाल्यो। उनले महसुस गरे कि यी सबै भौतिक सुखहरू अस्थायी छन् र साँचो सुख आत्माको ज्ञानमा निहित छ।

एक दिन, ऋषभनाथले आफ्नो राज्य, परिवार र सबै भौतिक सम्पत्ति त्याग गरेर सन्यास लिने निर्णय गरे। उनले आफ्नो राज्य छोडेर जंगलतिर लागे। त्यहाँ उनले कठोर तपस्या गरे। जैन परम्परा अनुसार, उनले लामो समयसम्म निराहार रहेर, मौन धारण गरेर र ध्यानमा लीन भएर आत्मज्ञान प्राप्त गर्ने प्रयास गरे। अन्ततः, उनले केवल ज्ञान (सर्वज्ञता) प्राप्त गरे, जसको अर्थ हो सबै कुराको पूर्ण ज्ञान। त्यसपछि उनले आफ्नो ज्ञान मानिसहरूलाई बाँड्न थाले र धेरै शिष्यहरूलाई आध्यात्मिक मार्गमा अग्रसर गराए।

ऋषभनाथको जीवनको अन्तिम समयमा, उनले आफ्नो शरीर त्याग गरे र मोक्ष (जन्म-मृत्युको चक्रबाट मुक्ति) प्राप्त गरे। उनको जीवनकथा जैन धर्ममा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ किनभने उनले मानिसहरूलाई दुईवटा कुरा सिकाए: पहिलो, संसारको व्यवहारिक ज्ञान र सीपहरू जसले सभ्य समाजको निर्माण गर्छ, र दोस्रो, आध्यात्मिक ज्ञान जसले आत्माको मुक्ति दिलाउँछ। उनको जीवनले देखाउँछ कि भौतिक सुख र आध्यात्मिक ज्ञान दुवैको आफ्नो महत्त्व छ, तर साँचो सुख आत्माको शान्तिमा निहित छ।