ଋଷଭନାଥଙ୍କ ଜୀବନୀ, ପ୍ରଥମ ତୀର୍ଥଙ୍କର

ଜୈନ ପରମ୍ପରାରେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଯୁଗର ପ୍ରଥମ ମହାନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୁରୁ ଋଷଭନାଥ; ତାଙ୍କୁ ଆଦିନାଥ, "ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭୁ" ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ସେ ଚବିଶ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ — ଜନ୍ମ-ମରଣର ସାଗର ପାର ହୋଇଥିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସେହି ସାଗର ପାର ହେବାର ପଥ ଦେଖାଇଥିବା ସତ୍ତା। ତାଙ୍କ ଜୀବନୀ ଆଦିପୁରାଣର ପ୍ରଥମ ପର୍ବରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସବୁଠାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ଭାବେ ଲିପିବଦ୍ଧ; ଏହା ବୟାଳିଶ ପର୍ବର ମହାକାବ୍ୟ, ଯାହା ଦିଗମ୍ବର ସାଧୁ ଜିନସେନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଗୁଣଭଦ୍ର ସମାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ପରମ୍ପରା ତାଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଅସଂଖ୍ୟ ଯୁଗରେ ମପାଯାଇପାରୁଥିବା ଏତେ ଦୂର ସମୟରେ ସ୍ଥାନିତ କରେ, ଯେତେବେଳେ ମଣିଷମାନେ ନିଜ ଚାରିପାଖର ପଶୁମାନଙ୍କ ପରି ସରଳ ଭାବେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଥିଲେ।

ଆଦିପୁରାଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଲୋକମାନେ ପ୍ରକୃତିର ସନ୍ତାନ ଭାବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଭାବେ ବାସ କରୁଥିଲେ; ବନ୍ୟ ଫଳ ଓ ପତ୍ର ଖାଇ, ଗଛ ତଳେ ଶୋଉ, ଚାଷ, ବୁଣାକାମ କିମ୍ବା ନିଜେ ନିର୍ମିତ ଆଶ୍ରୟ ବିନା। ସେମାନଙ୍କର ଅସହାୟତା ଦେଖି ଋଷଭନାଥ ସେମାନଙ୍କୁ ଜମି ଚାଷ କରିବା, ତୁଳା ଓ ପଶମରୁ ସୂତା କାଟି ବସ୍ତ୍ର ବୁଣିବା, ଏବଂ ପାଗର ମୁକାବିଲା କରିପାରୁଥିବା ଘର ନିର୍ମାଣ କରିବା ଶିଖାଇଲେ। ଉପକରଣ, ରାନ୍ଧଣା ଓ କଳା ମଧ୍ୟ ସେ ଶିଖାଇଥିବା ବୋଲି ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେୟ ଦିଆଯାଏ। ଏହି କାରିଗରୀ ସହିତ, ସେ ସଂଗଠିତ ସମାଜର ପ୍ରଥମ ନୀତିଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କଲେ: ସମ୍ପତ୍ତି, ସଚ୍ଚୋଟ ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ଆଇନର ଶାସନ। ଏହି ଉପହାର ପାଇଁ ଜୈନ ପରମ୍ପରା ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ଗୁରୁ ରୂପେ ନୁହେଁ, ସ୍ୱୟଂ ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ରୂପେ ସ୍ମରଣ କରେ।

ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଯୁଗରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିବା ଚବିଶ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧାରାରେ ଋଷଭନାଥ ପ୍ରଥମ ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି; ଜୈନ ପରମ୍ପରା ମନେ କରେ, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ କାଳ ପାଇଁ ସେହି ମୁକ୍ତିପଥକୁ ନୂତନ ଭାବେ ଶିଖାଇଥିଲେ:

ଋଷଭନାଥ ଜନ୍ମରୁ ରାଜା ନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଲୋକଙ୍କୁ ମାର୍ଗଦର୍ଶନର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିଲାବେଳେ ସେମାନେ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ରାଜା କଲେ। ସେ ବହୁ ବର୍ଷ ଶାସନ କଲେ, ନିଶ୍ଚିତ କଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଭଲ ଜୀବନ ପାଇଁ ଯାହା ଦରକାର ସବୁ ଅଛି। ପରମ୍ପରା ସୁମଙ୍ଗଳା ଓ ସୁନନ୍ଦା ନାମକ ଦୁଇ ପତ୍ନୀଙ୍କ ନାମ ଦିଏ। ତାଙ୍କ ଅନେକ ସନ୍ତାନ ମଧ୍ୟରୁ, ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଓ ଦୁଇ କନ୍ୟା ଅଭିଲେଖରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଭରତ ଜଣେ ମହାନ ସମ୍ରାଟ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ନାମରେ ଭାରତ ନାମ ପାଇଲା, ଯାହା ଆଜି ବି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବ୍ୟବହୃତ ଭାରତର ପାରମ୍ପରିକ ନାମ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁତ୍ର ବାହୁବଳୀ ତାଙ୍କ ଅସାଧାରଣ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ସ୍ମରଣୀୟ। ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ବ୍ରାହ୍ମୀ ଓ ସୁନ୍ଦରୀ କ୍ରମାନୁସାରେ ମାନବଜାତିକୁ ଲିପି ଓ ସଂଖ୍ୟା ଶିଖାଇବାର ଶ୍ରେୟ ପାଆନ୍ତି। ଶାସନ ଓ ପରିବାରର ସୁଖରେ ଘେରି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁନିଆର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୁଖ, ଏପରିକି ମହାନ ରାଜା ମଧ୍ୟ, ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ ଓ ବିନାଶର ଅଧୀନ — ଏହା ଦେଖି ଋଷଭନାଥ ଅସ୍ଥିର ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ।

ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱର୍ଗର ନର୍ତ୍ତକୀ ନୀଳାଞ୍ଜନାଙ୍କୁ ଋଷଭନାଥଙ୍କ ସଭାରେ ନୃତ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରିବାକୁ ପଠାଇଲେ ସେତେବେଳେ ମୋଡ଼ ଆସିଲା ବୋଲି ଆଦିପୁରାଣ ଲିପିବଦ୍ଧ କରେ। ସେ ନାଚୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଆୟୁଷ ନୃତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ଶେଷ ହୋଇଗଲା। କୌଣସି ସତର୍କତା ବା କ୍ଷୟ ବିନା, ନୃତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ସେ ତାଙ୍କ ଆଖି ଆଗରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ଧୀରେ ଧୀରେ ଆସୁଥିବା ଅବନତି ଅପେକ୍ଷା ଏହି ହଠାତ୍‌ ଘଟଣା ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ଗଭୀର ଭାବେ ଝଙ୍କାରିଲା। ଏଠାରେ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଦକ୍ଷତା ଓ ଲାଳିତ୍ୟ ଗୋଟିଏ କ୍ଷଣରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟରେ ନିଭି ଗଲା। ଦୁନିଆର କୌଣସି ସିଦ୍ଧି, ଯେତେ ମହାନ ହେଉ, ଏହି ସମାନ ଭାଗ୍ୟରୁ ଏଡ଼ି ପାରେ ନାହିଁ ବୋଲି ଋଷଭନାଥ ସେହି କ୍ଷଣରେ ହିଁ ଅନୁଭବ କଲେ। ସେ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବାର ସଂକଳ୍ପ କଲେ। ସେ ନିଜ ଧନ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ, ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ, ଏବଂ ପଛକୁ ନ ଚାହିଁ ରାଜପ୍ରାସାଦରୁ ଚାଲିଗଲେ।

ତା'ପରେ ଅତି ସରଳ ଜୀବନ ଆସିଲା। ସେ ଉପବାସ କଲେ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ଗରମ, ଥଣ୍ଡା ଓ ଭୋକ ଅଭିଯୋଗ ବିନା ସହିଲେ; ରାଜପ୍ରାସାଦର କୌଣସି ସୁଖ କେବେ ଦେଇ ନ ପାରୁଥିବା ପବିତ୍ରତାର ଖୋଜରେ। ଋଷଭନାଥ ଏତେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅଚଳ ଧ୍ୟାନରେ ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ଗୋଡ଼ ଚାରିପାଖରେ ଲତା ବଢ଼ିଥିଲା ବୋଲି ପରମ୍ପରା କୁହେ। ଋତୁ ପରେ ଋତୁ ଗଡ଼ିଯାଉଥିବା ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ସେହି ସ୍ଥିରତାରେ ବିଚଳିତ ନ ହୋଇ, ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ବସା ବାନ୍ଧିଲେ। ଏହି ଶୃଙ୍ଖଳାର ବର୍ଷ ପରେ, ସେ କେବଳଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ — ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଓ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି; "ତୀର୍ଥଙ୍କର" ଶବ୍ଦର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥ ହୋଇ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖ-ସାଗର ପାର ହେବା ପାଇଁ ଘାଟ ନିର୍ମାଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି।

ଯାହା ସେ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ତାହା ଶିଖାଇବାରେ ଋଷଭନାଥ ନିଜ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନର ବାକି ଅଂଶ ବିତାଇଲେ। ସେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କଲେ ଏବଂ ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ ଓ ସାଂସାରିକ ଇଚ୍ଛାରୁ ବୈରାଗ୍ୟର ସେହି ପଥ ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଯାହାକୁ ଜୈନ ଆଚରଣ ଆଜି ବି ଅନୁସରଣ କରେ। ପରମ୍ପରା କୁହେ, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ବିସ୍ତାରିତ ଥିଲା। ପରମ୍ପରା ଆହୁରି କୁହେ, ଜୈନମାନେ ଆଜି ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ପଢ଼ନ୍ତି ସେଗୁଡ଼ିକରେ ଶେଷରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ସ୍ମୃତି ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥିଲା। ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଜୈନ ମନ୍ଦିରରେ ତାଙ୍କୁ ଚବିଶ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ରୂପେ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ; ଧ୍ୟାନରେ, ଶାନ୍ତ, ଅଚଳ ମୁଖମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଏ — ପରମ୍ପରା ମନେ କରେ, ସେହି ସ୍ଥିରତା ହିଁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ଥର ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଏପରି କିଛି ଦେଖିବାକୁ ଦେଇଥିଲା, ଯାହା ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟର କୌଣସି କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ କେବେ ଦେଖାଇ ପାରି ନ ଥିଲା।

ଋଷଭନାଥଙ୍କ କାହାଣୀକୁ ଏକ ସାଧାରଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତାଙ୍କ ଜୀବନୀରୁ ଯାହା ଅଲଗା କରେ, ତାହା ହେଉଛି ଜୈନ ପରମ୍ପରା ଏହାକୁ ଦେଉଥିବା ବିସ୍ତାର: ଏକ ଯୁଗରେ ଜଣେ ପ୍ରତିଭାବାନ ଶାସକଙ୍କ କୃତିତ୍ୱ ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯୁଗ କିପରି ନିଜର ତୀର୍ଥଙ୍କର ପାଏ ତାର ଆଦର୍ଶ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ ପୂର୍ବ ଯୁଗ ଯାହା ଶିଖିଥିଲା ତାହା ଭୁଲିଯାଏ ବୋଲି, ସେମାନେ ସେହି ମୁକ୍ତି ପୁନର୍ବାର ଶିଖାନ୍ତି। ଜୈନ ଗଣନାରେ, ଭରତଙ୍କ ବଂଶ, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସ୍ମୃତି ସାଧାରଣ କଥନରେ ରହି ନ ଯିବା ପରେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ସମଗ୍ର ସଭ୍ୟତାର ନାମ ଆଗକୁ ବହନ କରିଚାଲିଥିଲା। ବ୍ରାହ୍ମୀଙ୍କ ଲିପି ଓ ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଏହି କଥନରେ ଆକସ୍ମିକ ବିବରଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆଦିପୁରାଣ ସମେତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିକ୍ଷା ଲେଖି ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାର ପ୍ରକୃତ ସାଧନ ହେଲା। ତେଣୁ ଋଷଭନାଥଙ୍କ ଜୀବନ ଜଣେ ଅସାଧାରଣ ମଣିଷର କାହାଣୀ ଅପେକ୍ଷା, ଏହି ବିବରଣୀ ଭାବେ ଅଧିକ ପଢ଼ାଯାଏ ଯେ ସଭ୍ୟତା ଓ ମୁକ୍ତି, ଜୈନ ବୁଝାମଣାରେ, କେବେ ଦୁଇଟି ଅଲଗା ଉପହାର ନ ଥିଲା, ବରଂ ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଶିକ୍ଷା ଥିଲା — ଯାହା ମାନବଜାତି ଏବେ ବି ବଞ୍ଚୁଥିବା ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ହିଁ ଦିଆଯାଇଥିଲା।