ବର୍ଷୀତପ

ଜୈନ ପରମ୍ପରାରେ, ବର୍ଷୀତପକୁ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଜୀବନକାଳରେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରୁଥିବା ସର୍ବାଧିକ କଠୋର ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବେ ପରିବର୍ତ୍ତନକାରୀ ଆଚରଣଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଭାବେ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ପ୍ରାୟ ତେର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଏହି ସାଧନାରେ ସାଧକମାନେ ଗୋଟିଏ ଦିନ ଛାଡ଼ି ଗୋଟିଏ ଦିନ ଉପବାସ କରିବାକୁ ହୁଏ; ଉପବାସ ଦିନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବଳ ଫୁଟାଇଥିବା ପାଣି ପିଆଯାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁ ବିକଳ୍ପ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ଖାଇବାର ଅନୁମତି ଅଛି ସେହି ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ଗୋଟିଏ ସରଳ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ‘ବର୍ଷ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ବର୍ଷ, ଏବଂ ‘ତପ’ର ସଂସ୍କୃତରେ ଅର୍ଥ ତପସ୍ୟା ବା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ; ଦୁଇଟି ମିଳି ସେହି ଅପାର ସମର୍ପଣକୁ ନାମିତ କରନ୍ତି, ଯାହା ବାଟରେ କୌଣସି ବିଶେଷ ଛାଡ଼ ବା ସର୍ଟକଟ ବିନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ର ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ।

ବର୍ଷୀତପର ମୂଳ ସିଧାସଳଖ ଋଷଭନାଥଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ; ତାଙ୍କୁ ଆଦିନାଥ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ବର୍ତ୍ତମାନର ବିଶ୍ୱଯୁଗର ପ୍ରଥମ ତୀର୍ଥଙ୍କର ସେ। ତାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ ଆଦିପୁରାଣ, ପର୍ବ ୧ରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଅଛି; ତାଙ୍କ କାହାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ରଚିତ ଜୈନ ମହାକାବ୍ୟ ତାହା। ଏହି ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ନିଜ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପରେ ଋଷଭନାଥ ଖାଦ୍ୟ ବିନା ଚାରି ଶହ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଉପବାସ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ; ମୁନି-ଶୃଙ୍ଖଳା ଦାବି କରୁଥିବା ସୁନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଦ୍ଧତିରେ ଭିକ୍ଷା ପାଇବାର ଆଶାରେ ସେ ଅନେକ ନଗର ଓ ଗ୍ରାମରେ ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ବୁଲିଥିଲେ। ବାଟରେ ଯେଉଁମାନଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ଭେଟ ହେଲା, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ସଠିକ ଦାନ ପଦ୍ଧତି ଜାଣି ନ ଥିଲେ, କାରଣ ଜୀବନ୍ତ ସ୍ମୃତିରେ ତ୍ୟାଗୀଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭିକ୍ଷା ଦେବାର ପ୍ରଥା କେବେ ପାଳିତ ହୋଇ ନ ଥିଲା। ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅର୍ଘ୍ୟ ତାଙ୍କ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଅନୁମତି ଦେଉଥିବା ସୀମା ବାହାରେ ଥିଲା; ତେଣୁ ସେ ଯେଉଁ ସମୁଦାୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରୁଥିଲେ ତାହା ପାଇଁ ନିଜ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଶୃଙ୍ଖଳା ସହ ଆପୋଷ କରିବା ବଦଳରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।

ଋଷଭନାଥଙ୍କ ଉପବାସ ଠିକ୍ ଚାରି ଶହ ଦିନ ପାଇଁ ଜାଣିଶୁଣି ବାଛିଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ନ ଥିଲା; ଏହା ପରିସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିବା ଅଖଣ୍ଡ ଧାରାବାହିକତା ଥିଲା: ଠିକ୍ ଭାବେ ଭିକ୍ଷା ଦେଇପାରୁଥିବା କାହାକୁ ସେ ପାଇ ନ ପାରିଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ସେ ନିଜ ବ୍ରତ ଭାଙ୍ଗିବେ ନାହିଁ। ପରମ୍ପରା ମନେ କରେ ଏହି ଦୀର୍ଘ ଅନୁସନ୍ଧାନ ନିଜେ ଉପବାସ ପରି ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷା ହୋଇଗଲା। ଏହା ମୁନି-ଶୃଙ୍ଖଳା ପ୍ରତି ଋଷଭନାଥଙ୍କର ଅଟଳ ବିଶ୍ୱସ୍ତତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲା, ଯଦିଓ ସେହି ଶୃଙ୍ଖଳା ତାଙ୍କୁ ମାସ ମାସ ଧରି ଅବିରତ କ୍ଷୁଧା ସହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲା। ପରମ୍ପରା କହେ, ବାଟରେ ସେପରି କରିବାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟବହାରିକ ସୁଯୋଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଥରେ ମଧ୍ୟ ମାନଦଣ୍ଡ ଶିଥିଳ କରି ନ ଥିଲେ।

ଋଷଭନାଥ ହସ୍ତିନାପୁର ନଗରରେ ପହଞ୍ଚିବା ବେଳେ ଉପବାସ ଶେଷରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା; ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ନିଜ ନାତି ଶ୍ରେୟାଂସ କୁମାର ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ। ପୂର୍ବଜନ୍ମରୁ ଉଦ୍‌ଭୂତ ସ୍ମୃତି ବୋଲି ପରମ୍ପରା ଯାହା ମନେ କରେ ତାହାରି ମାଧ୍ୟମରେ, ସେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବାର ସଠିକ ରୂପ ସ୍ମରଣ କଲେ: ଆଖୁ ରସ କୌଣସି ପାତ୍ରରେ ନ ଢାଳି ତ୍ୟାଗୀଙ୍କ କରପୁଟରେ ସିଧାସଳଖ ଢାଳିବା, ଅର୍ଥାତ୍ ପାଣିପାତ୍ର। ଶ୍ରେୟାଂସ କୁମାର ଠିକ୍ ଏହି ପଦ୍ଧତିରେ ରସ ଅର୍ପଣ କଲେ, କୌଣସି ବାଟି ବା ପାତ୍ରରେ ନ ଦେଇ ନିଜ ତାଳୁରେ ଧରି; ଏବଂ ଋଷଭନାଥ ତାହା ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଓ ନିଜ ଚାରି ଶହ ଦିନର ଉପବାସ ଔପଚାରିକ ଭାବେ ଶେଷରେ ସମାପ୍ତ କଲେ। ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସେହି ଦିନ ଘଟିଥିଲା ଯାହାକୁ ଏବେ ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା ରୂପେ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ଏହି ଗୋଟିଏ ଘଟଣାକୁ ସଠିକ ଭିକ୍ଷା-ଦାନର ପ୍ରତିଷ୍ଠାମୂଳକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ବୋଲି ବିବେଚନା କରେ; ଏଥିରେ ସଠିକ ଅର୍ଘ୍ୟର ଯେଉଁ ଆଦର୍ଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା, ଜୈନ ମୁନି-ଆଚରଣ ଆଜି ବି ତାହା ଅନୁସରଣ କରେ। ଏହି ଆଦର୍ଶ ବିଶେଷ ଭାବେ ଗୃହସ୍ଥ ଜୈନମାନଙ୍କୁ ଶିଖାଯାଏ, ଯେପରି କୌଣସି ତ୍ୟାଗୀଙ୍କୁ ପୁଣି କେବେ ଋଷଭନାଥଙ୍କ ପରି ଗୋଟିଏ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଅର୍ପିତ ଭୋଜନ ପାଇଁ ମାସ ମାସ ବୁଲିବାକୁ ନ ପଡ଼େ।

ଆଧୁନିକ ବର୍ଷୀତପ ସାଧକମାନେ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ତ୍ୟାଗ-ଭାବନାକୁ ଅନୁକରଣ କରିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ଯଦିଓ ଋଷଭନାଥଙ୍କ ନିଜର ଅବିରାମ, ଅନ୍ତହୀନ ପରୀକ୍ଷା ଅପେକ୍ଷା ତାହା ଅଧିକ ସୁସଂଗଠିତ ଓ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଭାବେ ଛୋଟ ରୂପରେ ଘଟେ। ତେର ମାସ ଧରି ପ୍ରତି ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଶରୀରକୁ ଖାଦ୍ୟ ବଞ୍ଚିତ କରି, ଅଂଶଗ୍ରହଣକାରୀମାନେ କ୍ଷୁଧାକୁ ଜୟ କରିବା, ଅହଂକାରକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା, ଏବଂ ନିଜ ମନୋଯୋଗକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିକାଶ ଆଡ଼କୁ ଫେରାଇବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖନ୍ତି। ଏହି ସାଧନା କେବଳ ଶାରୀରିକ ସହନଶୀଳତା ନୁହେଁ, ଗଭୀର ମାନସିକ ଦୃଢ଼ତା ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦାବି କରେ। ଭକ୍ତଙ୍କ ଉପବାସ ସୂଚୀ ଚାରିପାଖରେ ପରିବାର ସଦସ୍ୟମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଘରର ଦିନଚର୍ଯ୍ୟା ସମନ୍ୱୟ କରନ୍ତି; ସହ-ସାଧକମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟତଃ ଶିଥିଳ ଭାବେ ସଂଗଠିତ ଦଳରେ ଏକତ୍ର ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଯେପରି କାହାକୁ ତେର ମାସ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକାକୀ କାଟିବାକୁ ନ ପଡ଼େ। ପରିବାର ଓ ସମାଜର ଏହି ନିରନ୍ତର ସମର୍ଥନ ବିନା ଏହା ଖୁବ୍ କମ୍ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; କାରଣ ଏକ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୋଟିଏ ଦିନ ଛାଡ଼ି ଗୋଟିଏ ଦିନ ଉପବାସ ଜାରି ରଖିବା, କାମ, ପାରିବାରିକ ଦାୟିତ୍ୱ, ଏବଂ ଉପବାସ ସତ୍ତ୍ୱେ ଚାଲୁଥିବା ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର ସାଧାରଣ ଦାବି ମଧ୍ୟରେ, ଅନ୍ୟ ଖୁବ୍ କମ୍ ଧାର୍ମିକ ଆଚରଣ ପରୀକ୍ଷା କରୁଥିବା ରୂପରେ ସଂକଳ୍ପକୁ ପରୀକ୍ଷା କରେ।

ବର୍ଷୀତପର ସମାପ୍ତି ପାରଣା ନାମକ ଆନନ୍ଦୋତ୍ସବ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ଏହି ଉତ୍ସବ ସାଧାରଣତଃ ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟାର ଶୁଭ ଦିନରେ ପଡ଼େ; ସେଦିନ ସାଧକମାନେ ଆଖୁ ରସ ପାନ କରି ନିଜ ଦୀର୍ଘ ଗୋଟିଏ ଦିନ ଛାଡ଼ି ଗୋଟିଏ ଦିନ ଉପବାସ ଭାଙ୍ଗନ୍ତି, ଋଷଭନାଥ ଶ୍ରେୟାଂସ କୁମାରଙ୍କ ହାତରେ ଯେଉଁ ଐତିହାସିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନିଜ ଉପବାସ ଶେଷ କରିଥିଲେ, ତାହାର ଜାଣିଶୁଣି ପ୍ରତିଫଳନ କରି। ଭକ୍ତଙ୍କ ପାରଣାରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିବା ପାଇଁ ପରିବାର ଓ ସମାଜ ସଦସ୍ୟମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଯଥେଷ୍ଟ ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; କାରଣ ବର୍ଷୀତପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଏକ ବିରଳ କୃତିତ୍ୱ, ଯାହା ପରେ ଶୁଣିବା ଅପେକ୍ଷା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖିବା ଉଚିତ ବୋଲି ବିବେଚିତ। ସାଧକଙ୍କ ନିଜ ସମୁଦାୟ ପ୍ରାୟତଃ ସେହି ଦିନକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ ବଦଳରେ ସହଭାଗୀ ଉତ୍ସବ ଭାବେ ଦେଖେ।

ଯେଉଁମାନେ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ଷୀତପ ଏକ ଶାରୀରିକ ଆହ୍ୱାନଠାରୁ ଅନେକ ଅଧିକ। ଏହା ବିଶ୍ୱାସର ଏକ ପବିତ୍ର ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ ଭାବେ ଠିଆ ହୁଏ; ଆତ୍ମାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ ଏବଂ ଅହିଂସା, ସରଳତା ଓ ଆତ୍ମସଂଯମର ମୂଳ ଜୈନ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ଦୃଢ଼ କରେ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ। ସେହି ମୂଲ୍ୟବୋଧଗୁଡ଼ିକ ବର୍ତ୍ତମାନର ବିଶ୍ୱଯୁଗର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଋଷଭନାଥଙ୍କ ନିଜ ଅଖଣ୍ଡ ଉପବାସ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ତାହା ଦେଖିବା କିମ୍ବା ଲିପିବଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ସଂଗଠିତ ଜୈନ ସମୁଦାୟ ଗଠିତ ହେବା ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିଲା। ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ର ସମ୍ପନ୍ନ କରୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭକ୍ତ, ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ସୁସଂଗଠିତ ରୂପରେ, ଋଷଭନାଥ ପ୍ରଥମେ ଯେଉଁ ଅଟଳ ପଥରେ ଚାଲିଥିଲେ ସେହି ପଥର କିଛି ଅଂଶ ଚାଲିଛନ୍ତି ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ; ସେ ଏକାକୀ, କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶେଷ ତାରିଖ ବିନା, ବର୍ତ୍ତମାନର ବିଶ୍ୱଯୁଗର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ସେହି ପଥରେ ଚାଲିଥିଲେ।