वर्षीतप

जैन परंपरेत, वर्षीतप हे एखादी व्यक्ती आपल्या एका आयुष्यात हाती घेऊ शकणाऱ्या सर्वात कठोर आणि आध्यात्मिकदृष्ट्या परिवर्तन घडवणाऱ्या आचरणांपैकी एक मानले जाते. सुमारे तेरा महिने पसरलेल्या या साधनेत साधकांनी एकांतर दिवशी उपवास करायचा असतो; उपवासाच्या दिवशी सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत फक्त उकळलेले पाणी घ्यायचे असते, आणि जेव्हा जेवण्याची परवानगी असते त्या एकांतर दिवशी एकच साधे जेवण घ्यायचे असते. ‘वर्ष’ या शब्दाचा अर्थ वर्ष असा होतो, आणि ‘तप’ म्हणजे संस्कृतमध्ये तपश्चर्या किंवा प्रायश्चित्त; हे दोन्ही मिळून, वाटेत कोणतीही सवलत किंवा शॉर्टकट न घेता संपूर्ण चक्र पूर्ण करण्यासाठी लागणारी अपार निष्ठा दर्शवतात.

वर्षीतपाची मुळे थेट ऋषभनाथांपर्यंत जातात, ज्यांना आदिनाथ असेही म्हणतात, सध्याच्या विश्वयुगातील पहिले तीर्थंकर. त्यांचे संपूर्ण जीवन आदिपुराण, पर्व 1 मध्ये नोंदलेले आहे; त्यांची कथा जतन करण्यासाठी शतकांनंतर रचलेले हे जैन महाकाव्य आहे. या परंपरेनुसार, आपले राज्य सोडल्यानंतर ऋषभनाथांनी अन्नाशिवाय चारशे दिवसांपर्यंत लांबलेला उपवास केला; मुनि-शिस्तीला आवश्यक असलेल्या अचूक पद्धतीने भिक्षा मिळेल या आशेने ते अनेक शहरे आणि गावांमधून एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी भटकत राहिले. वाटेत त्यांना भेटलेल्या कोणालाही योग्य दान देण्याची पद्धत माहीत नव्हती, कारण त्यागीला योग्य भिक्षा देण्याची प्रथा जिवंत स्मरणात कधीच पाळली गेली नव्हती. त्यांना दिलेले प्रत्येक अर्पण त्यांच्या व्रतांना मान्य असलेल्या गोष्टींच्या बाहेर होते; म्हणून त्यांनी ज्या समुदायाची स्थापना करत होते त्यासाठी स्वतः घालून दिलेल्या शिस्तीशी तडजोड करण्याऐवजी ते पुढे गेले.

ऋषभनाथांचा उपवास हा नेमके चारशे दिवस असा जाणूनबुजून निवडलेला ठरावीक कालावधी नव्हता; तो परिस्थितीने भाग पाडलेला अखंड सातत्य होता: योग्य रीतीने भिक्षा देऊ शकेल असे कोणी त्यांना सापडले नाही, आणि दुसऱ्या कोणत्याही पद्धतीने दिलेले अन्न स्वीकारून ते आपले व्रत मोडण्यास तयार नव्हते. ही दीर्घ शोधमोहीमच उपवासाइतकीच महत्त्वाची शिकवण बनली, असे परंपरा मानते. मुनि-शिस्तीप्रती ऋषभनाथांची तडजोड न करणारी निष्ठा त्यातून दिसली, जरी त्या शिस्तीमुळे त्यांना महिनोन्महिने सतत भूक सहन करावी लागली. वाटेत तसे करण्याची प्रत्येक व्यावहारिक संधी असूनही त्यांनी एकदाही मानदंड शिथिल केला नाही, असे परंपरा सांगते.

ऋषभनाथ हस्तिनापूर नगरीत पोहोचले तेव्हा उपवास अखेर संपला; तिथे त्यांचा स्वतःचा नातू, श्रेयांस कुमार, याने त्यांना ओळखले. पूर्वजन्मातून उगम पावलेली स्मृती असे परंपरा मानते त्याद्वारे, त्याने अर्पणाची योग्य पद्धत आठवली: उसाचा रस कोणत्याही पात्रात न ओतता त्यागीच्या ओंजळीत थेट ओतणे, म्हणजेच पाणिपात्र. श्रेयांस कुमारांनी रस अगदी याच पद्धतीने अर्पण केला, कोणत्याही वाटीत न देता स्वतःच्या तळहातांमध्येच धरून; आणि ऋषभनाथांनी तो स्वीकारला, आणि आपला चारशे दिवसांचा उपवास औपचारिकपणे अखेर संपवला. परंपरेनुसार हा क्षण आज अक्षय तृतीया म्हणून पाळल्या जाणाऱ्या दिवशी घडला. जैन शिकवण या एका प्रसंगाला योग्य भिक्षा-दानाचा पायाभूत दाखला मानते; त्यातूनच योग्य अर्पणाचा आदर्श प्रस्थापित झाला, जो जैन मुनि-आचरण आजही पाळते. हा आदर्श विशेषतः गृहस्थ जैनांना शिकवला जातो, जेणेकरून ऋषभनाथांप्रमाणे एका योग्य रीतीने अर्पण केलेल्या जेवणासाठी कोणत्याही त्यागीला पुन्हा कधीही महिनोन्महिने भटकावे लागू नये.

आधुनिक वर्षीतप साधक या प्राचीन त्यागभावनेचे अनुकरण करू पाहतात, जरी ते ऋषभनाथांच्या स्वतःच्या सतत, अंत नसलेल्या कसोटीपेक्षा अधिक सुसूत्र आणि लक्षणीयरीत्या लहान स्वरूपात असते. तेरा महिने दर दुसऱ्या दिवशी शरीराला अन्न नाकारून, भूकेवर विजय मिळवणे, अहंकाराला शांत करणे, आणि आपले लक्ष पूर्णपणे आध्यात्मिक वाढीकडे वळवणे हे सहभागींचे उद्दिष्ट असते. या साधनेसाठी केवळ शारीरिक सहनशक्तीच नव्हे, तर खोल मानसिक दृढता आणि संयमही लागतो. भक्ताच्या उपवासाच्या वेळापत्रकाभोवती कुटुंबातील सदस्य अनेकदा घरच्या दिनचर्येत बदल करतात; सहसाधकही सैलपणे समन्वयित गटांमध्ये एकत्र हे आचरण करतात, जेणेकरून कोणालाही तेरा महिने पूर्णपणे एकट्याने सामोरे जावे लागू नये. कुटुंब आणि समाजाच्या या सततच्या पाठिंब्याशिवाय हे क्वचितच हाती घेतले जाते; कारण एका वर्षाहून अधिक काळ एकांतर दिवशी उपवास टिकवणे, कामाच्या, कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांच्या आणि उपवास असूनही चालू राहणाऱ्या दैनंदिन जीवनाच्या सामान्य मागण्यांमध्ये, इतर कोणत्याही धार्मिक आचरणांपेक्षा वेगळ्या प्रकारे निर्धाराची कसोटी घेते.

वर्षीतपाची सांगता पारणे नावाच्या आनंदोत्सवाने होते. हा उत्सव सामान्यतः अक्षय तृतीया या शुभ दिवशी येतो; त्या दिवशी भक्त उसाचा रस पिऊन आपला दीर्घ एकांतर-दिवसीय उपवास सोडतात, ऋषभनाथांनी श्रेयांस कुमारांच्या हातून अखेर आपला उपवास सोडला त्या ऐतिहासिक क्षणाचे जाणूनबुजून प्रतिबिंब दाखवत. भक्ताच्या पारण्याला उपस्थित राहण्यासाठी कुटुंब आणि समाजातील सदस्य अनेकदा लक्षणीय अंतर प्रवास करतात; कारण वर्षीतप पूर्ण करणे ही दुर्मीळ कामगिरी मानली जाते, जी नंतर ऐकण्याऐवजी प्रत्यक्ष पाहण्यासारखी आहे. साधकाचा स्वतःचा समाज तो दिवस वैयक्तिक टप्प्याऐवजी सामायिक उत्सव म्हणून अनेकदा पाहतो.

जे ते पूर्ण करतात त्यांच्यासाठी, वर्षीतप हे शारीरिक आव्हानापेक्षा खूप अधिक आहे. ते श्रद्धेचा एक पवित्र टप्पा म्हणून उभे राहते; आत्म्याला शुद्ध करणारे आणि अहिंसा, साधेपणा, आत्मसंयम ही जैन मूलभूत मूल्ये दृढ करणारे म्हणून ते समजले जाते. हीच मूल्ये ऋषभनाथांच्या स्वतःच्या अखंड उपवासाने सध्याच्या विश्वयुगाच्या अगदी सुरुवातीलाच प्रथम दाखवली होती, असे स्मरण केले जाते; ती पाहण्यासाठी किंवा नोंदवण्यासाठी कोणताही संघटित जैन समुदाय अस्तित्वात येण्याच्या बराच आधीची ही गोष्ट आहे. संपूर्ण चक्र पूर्ण करणारा प्रत्येक भक्त, संक्षिप्त आणि सुसूत्र स्वरूपात, ऋषभनाथ प्रथम ज्या अटळ मार्गावरून चालले होते त्याच मार्गाचा काहीसा भाग चालला आहे असे मानले जाते; ते एकटे, कोणतीही निश्चित अंतिम तारीख नसताना, सध्याच्या विश्वयुगाच्या अगदी सुरुवातीला त्या मार्गावर चालले होते.