एकादशी

प्रत्येक चांद्र महिन्यात दोन पक्ष असतात: वाढता शुक्ल पक्ष आणि घटता कृष्ण पक्ष. प्रत्येक पक्षाचा अकरावा दिवस एकादशी असतो; हा शब्द संस्कृतमधील एकादश, म्हणजे अकरा, यावरून आला आहे. ती भगवान विष्णूंना समर्पित असून भक्त उपवास, प्रार्थना आणि साध्या, संयमी जीवनपद्धतीने ती पाळतात. एका पूर्ण वर्षात चोवीस एकादशी असतात. अधिक मास नावाचा अतिरिक्त महिना असलेल्या वर्षात आणखी दोन जोडल्या जातात, म्हणजे एकूण सव्वीस.

हा लेख दिवसाचा आणि त्याच्या अर्थाचा सारांश आहे. उपवासाचे सविस्तर नियम, सोळा उपचार आणि पारणेची वेळ एकादशी व्रताच्या महत्त्वावरील सहलेखात दिली आहे, आणि प्रत्येक नामांकित एकादशीची स्वतःची व्रतकथा आहे.

भारतीय आध्यात्मिक मानसशास्त्रात स्वत्व जगाशी अकरा इंद्रियांद्वारे संपर्क साधते. पाच ज्ञानेंद्रिये आहेत: डोळे, कान, नाक, जीभ आणि त्वचा. पाच कर्मेंद्रिये आहेत: हात, पाय, वाणी आणि उत्सर्जन व प्रजनन इंद्रिये. अकरावे मन आहे, जे उरलेल्यांचे समन्वय आणि नियमन करते. भगवद्गीता श्लोक १३.५ मध्ये याच पद्धतीने मोजणी करते, जिथे दहा इंद्रिये आणि एक, म्हणजे मन, यांचा उल्लेख आहे.

एकादशीला भक्त ही सर्व अकरा इंद्रिये अंतर्मुख करून सर्वव्यापी परमेश्वराला अर्पण करतो. उपवास हे या वळणाचे केवळ बाह्य चिन्ह आहे. खोल साधना म्हणजे सत्य बोलणे, क्रोध टाळणे आणि मन दैवी नामांवर स्थिर ठेवणे.

पद्म पुराणाच्या उत्तर खंडात उपवासाचा उगम सांगितला आहे; भविष्योत्तर पुराण देखील ही कथा सांगते. श्रीकृष्ण ती युधिष्ठिराला सांगतात. सत्ययुगात मुर नावाच्या राक्षसाने स्वर्ग जिंकला आणि इंद्र व देवांना हाकलून लावले. त्यांनी विष्णूंचा आश्रय घेतला, आणि विष्णू मुराशी फार काळ लढले. त्यानंतर विष्णू बदरिकाश्रमाजवळील हिमावती नावाच्या गुहेत विश्रांतीसाठी निवृत्त झाले.

जेव्हा मुराने झोपलेल्या भगवंतांवर तलवार उगारली, तेव्हा विष्णूंमधून एक तेजस्वी कन्या प्रकट झाली आणि तिने मुराचा पराभव केला. विष्णूंनी तिला एकादशी असे नाव दिले आणि तिला वर दिला: जे तिच्या दिवशी शुद्ध शरीर व मनाने उपवास करतील, त्यांची पापांपासून सुटका होईल आणि ते भगवंतांच्या धामाला पोहोचतील. ज्या दिवशी ती प्रकट झाली तो मार्गशीर्ष महिन्यातील कृष्ण एकादशीचा दिवस होता, जो आता उत्पन्ना एकादशी म्हणून ओळखला जातो.

प्रत्येक एकादशीचे स्वतःचे नाव आणि स्वतःची कथा आहे, आणि हे चक्र ऋतूंच्या बदलाचे अनुसरण करते. आषाढातील देवशयनी एकादशी चार महिन्यांच्या आरंभाची खूण करते, ज्या काळात विष्णू विश्रांती घेतात असे मानले जाते. कार्तिकातील देवउठनी एकादशी त्यांच्या जागृतीची खूण आहे. ज्येष्ठातील निर्जला एकादशी सर्वात कठोर आहे, पाण्याविनाही पाळली जाते, आणि तिचे पुण्य इतर सर्व एकादशींइतके आहे अशी परंपरा मानते. मार्गशीर्षातील मोक्षदा एकादशी ही गीता जयंती म्हणूनही स्मरली जाते, कारण त्या दिवशी श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला गीता सांगितली. अधिक मासाच्या वर्षात अतिरिक्त दोन एकादशी पद्मिनी आणि परमा होतात.

एकादशी कठोर नियमांपेक्षा भक्तीने मार्गदर्शित असते, त्यामुळे भक्त आपल्या शक्तीला योग्य असा उपवासाचा प्रकार निवडतो. सर्वात कठोर म्हणजे निर्जल उपवास, जो सूर्योदयापासून सूर्योदयापर्यंत अन्न व पाण्याविना केला जातो. त्याचे सौम्य रूप सजल उपवास आहे, ज्यात पाणी, हर्बल चहा किंवा लिंबू-पाणी चालते. सर्वाधिक प्रचलित म्हणजे फलाहार, म्हणजे फळे, दूध, सुकामेवा आणि कुट्टू (बकव्हीट), शिंगाड्याचे पीठ किंवा राजगिरा यांपासून बनलेले धान्यविरहित पदार्थ.

वृद्ध, मुले, गर्भवती स्त्रिया आणि वैद्यकीय व्याधी असलेल्यांना कठोर उपवास कधीच सक्तीचा नसतो. भगवद्गीता स्वतः श्लोक ६.१६ मध्ये म्हणते की योग अतिखाणाऱ्यासाठी नाही आणि अजिबात न खाणाऱ्यासाठीही नाही. कोणत्याही आरोग्यविषयक समस्या असलेल्यांनी उपवास करण्यापूर्वी वैद्यकीय सल्ला घ्यावा. त्यांच्यासाठी मानसिक शुद्धता, सत्यनिष्ठा आणि दैवी नामांचे पठण हेच व्रताचे सर्वोच्च रूप मानले जाते.

एकादशीला तांदूळ आणि जड धान्ये बाजूला ठेवण्याची परंपरा आहे. पद्म पुराणाची परंपरा हे पापपुरुषाच्या कथेतून स्पष्ट करते. एकादशीचा सन्मान होत असताना मूर्तिमंत पापांनी विचारले की त्यांनी कुठे वास करावा, आणि त्यांना सांगितले गेले की या दिवशी ते धान्यात आश्रय घेतील. आयुर्वेदिक वाचन असे जोडते की जड अन्नामुळे आळस व अस्वस्थता येते, जी प्रार्थना व ध्यानाच्या विरुद्ध आहे; हलका आहार पचनाग्नीला विश्रांती देतो. पारंपरिक लेखक चांद्र कलेचा संबंध शरीरातील जलतत्त्वाशी जोडतात, जरी आधुनिक विज्ञान हा दावा सिद्ध करत नाही. अखेरीस आदरयुक्त कारण साधे आहे: हलके शरीर शांत मनाला मदत करते.

उपवास द्वादशीच्या, म्हणजे बाराव्या दिवसाच्या, सकाळी पारणा नावाच्या कालावधीत पूर्ण होतो. द्वादशीचा सुरुवातीचा भाग, हरि वासर, म्हणजे जो अजूनही विष्णूंचा दिवस मानला जातो, तो उपवास सोडण्यासाठी टाळला जातो. भक्त स्नान करतो, विष्णूंची पूजा करतो, गरजूंना अन्न किंवा इतर आवश्यक वस्तू देतो, आणि तुळशीचे एक पान घालून साधे जेवण घेतो. वेळेवर, कृतज्ञता आणि उदारतेने उपवास सोडणे हेच व्रताची पूर्णता मानली जाते.