ਏਕਾਦਸ਼ੀ
ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ 24 ਸਾਲਾਨਾ ਵ੍ਰਤ
ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਰਵਾਂ ਚੰਦਰ ਦਿਨ ਹੈ। ਦਸ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰਕ ਵਿਸ਼ਮੁਕਤੀ, ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਦਿਵਯ ਧਿਆਨ ਲਈ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਥ
ਵੈਦਿਕ ਚੰਦਰ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ (ਚੰਦਰ ਵਾਧਾ) ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ (ਚੰਦਰ ਘਾਟਾ)। ਹਰ ਪੱਖ ਦਾ ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਦਿਨ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਇਕਾਦਸ਼ਨ ਤੋਂ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਗਿਆਰਾਂ ਹੈ)।
ਸਧਾਰਨ ਖੁਰਾਕ ਪਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ, ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਗੁਪਤ ਅਰਥ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਗਿਆਰਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੀ ਹੈ:
੧. ਪੰਜ ਗਿਆਨੇਂਦ੍ਰੀਆਂ: ਅੱਖਾਂ (ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ), ਕੰਨ (ਸੁਣਨਾ), ਨੱਕ (ਗੰਧ), ਜੀਭ (ਸਵਾਦ) ਅਤੇ ਚਮੜੀ (ਸਪਰਸ਼)।
੨. ਪੰਜ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ: ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਵਾਕ, ਮਲ-ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ।
੩. ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਇੰਦ੍ਰੀ (ਮਨ): ਮਨ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਚੰਦਰ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਗਤ ਸੁਚੇਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ ਭੋਗ ਤੋਂ ਊਰਜਾ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਗਿਆਰਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ, ਪਰਮ ਸੱਚ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ (ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਦੈਵੀ ਰੱਖਿਅਕ) ਹਨ।
ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਵਿਗਿਆਨ
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਚੰਦਰ ਦਾ ਗੁਰੂਤਾ ਖਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ 70% ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਹੈ।
ਚੰਦਰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ, ਸਰੀਰਕ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਚਕ ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਹਲਕੇ ਫਲ ਅਤੇ ਪਾਣੀ (ਫਲਾਹਾਰ) ਲੈ ਕੇ, ਪਾਚਕ ਅਗਨੀ (ਜਠਰਾਗਨੀ) ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਹਿਰ (ਆਮ) ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਰੀਰਕ ਸੋਜ ਘਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਡੂੰਘੇ ਧਿਆਨ, ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਚੌਲ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਅਨਾਜ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਆਰਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਰਵਾਇਤੀ ਖੁਰਾਕ ਬੁੱਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਨਾਜ—ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਚੌਲ—ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਸੋਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਚਨ ਤੰਤਰ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਪਾਚਕ ਬੋਝ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਅਨਾਜ ਖਾਣ ਨਾਲ ਆਲਸ, ਪਾਣੀ ਧਾਰਨ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਬੇਚੈਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੁਚੇਤਨਾ ਦੇ ਟੀਚੇ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਹਾਰਕ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਵਰਤ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ
ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਭਗਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਸਖਤ ਸਿਧਾਂਤ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਭਗਤ ਆਪਣੀ ਸਰੀਰਕ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਲਣਾ ਦਾ ਪੱਧਰ ਚੁਣਦੇ ਹਨ:
੧. ਨਿਰਜਲਾ (ਪਾਣੀ ਰਹਿਤ ਵਰਤ): ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੱਕ ਕੋਈ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾ ਲੈਣਾ (ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਜਲਾ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।
੨. ਸਜਲਾ (ਪਾਣੀ ਵਰਤ): ਦਿਨ ਭਰ ਪਾਣੀ, ਹਰਬਲ ਚਾਹ ਜਾਂ ਨਿੰਬੂ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ।
੩. ਫਲਾਹਾਰ (ਫਲ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਖੁਰਾਕ): ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰੂਪ। ਭਗਤ ਤਾਜ਼ੇ ਫਲ, ਦੁੱਧ, ਮੇਵੇ ਅਤੇ ਬਕਵੀਟ (ਕੁੱਟੂ), ਸਿੰਘਾੜਾ ਆਟਾ (ਸਿੰਘਾੜਾ) ਜਾਂ ਅਮਰੈਂਥ (ਰਾਜਗਿਰਾ) ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਗੈਰ-ਅਨਾਜ ਪਕਵਾਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦਇਆਵਾਨ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ: ਬਜ਼ੁਰਗ, ਬੱਚੇ, ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਖਤ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ, ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਾਰਣਾ: ਵਰਤ ਤੋੜਨਾ
ਵਰਤ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਚੰਦਰ ਦਿਨ (ਦਵਾਦਸ਼ੀ) ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ, ਪਾਰਣਾ ਸਮਾਂ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਭੋਜਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਤੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
Total Count
There are 24 Ekadashis in a regular solar year (12 in Shukla Paksha, 12 in Krishna Paksha). During an intercalary leap month (Adhik Maas / Purushottam Maas), two additional Ekadashis occur, making 26 in total.
King of Fasting
Nirjala Ekadashi (observed in Jyeshtha Shukla Paksha) is considered the most austere, as it is observed without even a single drop of water, yielding the spiritual merit of all 24 annual fasts combined.
Gita Jayanti Connection
Mokshada Ekadashi (in the month of Margashirsha) marks the auspicious day when Bhagwan Sri Krishna delivered the sacred Bhagavad Gita to Arjuna on the battlefield of Kurukshetra.
Universal Refuge
According to the Padma Purana, the personified energy of Ekadashi manifested from Lord Vishnu's radiance to defeat the demon Mura, earning Vishnu's boon that anyone who seeks shelter in Ekadashi shall attain spiritual liberation.
Vishnu
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ
ਉਹੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ