એકાદશી

દરેક ચંદ્રમાસમાં બે પક્ષ હોય છે, વધતો શુક્લ પક્ષ અને ઘટતો કૃષ્ણ પક્ષ. દરેક પક્ષનો અગિયારમો દિવસ એકાદશી છે, જેનું નામ સંસ્કૃત શબ્દ એકાદશ, એટલે અગિયાર, પરથી આવે છે. તે ભગવાન વિષ્ણુને સમર્પિત છે, અને ભક્તો તેને ઉપવાસ, પ્રાર્થના અને વધુ શાંત જીવનશૈલી સાથે પાળે છે. એક પૂર્ણ વર્ષમાં ચોવીસ એકાદશી હોય છે. જે વર્ષમાં અધિક માસ આવે ત્યારે બે વધુ ઉમેરાય છે, જેથી કુલ છવ્વીસ થાય છે.

આ લેખ દિવસ અને તેના અર્થનો એક ઝાંખો પરિચય છે. ઉપવાસના વિગતવાર નિયમો, સોળ ઉપચારો અને પારણનો સમય એકાદશી વ્રતના મહત્ત્વ પરના સાથી લેખમાં આપેલા છે, અને દરેક નામાંકિત એકાદશીની પોતાની વ્રત કથા છે.

ભારતીય આધ્યાત્મિક મનોવિજ્ઞાનમાં આત્મા અગિયાર ઇન્દ્રિયો દ્વારા જગત સાથે સંપર્ક કરે છે. પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો છે: આંખ, કાન, નાક, જીભ અને ત્વચા. પાંચ કર્મેન્દ્રિયો છે: હાથ, પગ, વાણી, અને ઉત્સર્જન તથા પ્રજનનના અંગો. અગિયારમી છે મન, જે બાકીનાનું સંચાલન અને પ્રેરણા કરે છે. ભગવદ્ ગીતા શ્લોક 13.5માં આ જ રીતે ગણતરી કરે છે, જેમાં દસ ઇન્દ્રિયો અને એક, એટલે મન, એમ કહેવામાં આવ્યું છે.

એકાદશીના દિવસે ભક્ત આ અગિયારેય ઇન્દ્રિયોને અંદર તરફ વાળે છે અને સર્વવ્યાપી ભગવાનને અર્પણ કરે છે. ઉપવાસ એ આ વળાંકનું માત્ર બાહ્ય ચિહ્ન છે. તેની ઊંડી સાધના સત્ય બોલવાની, ક્રોધ ટાળવાની અને મનને દિવ્ય નામો પર સ્થિર રાખવાની છે.

પદ્મ પુરાણ, તેના ઉત્તર ખંડમાં, ઉપવાસનો ઉદ્ભવ વર્ણવે છે, અને ભવિષ્યોત્તર પુરાણ પણ તે કહે છે. કૃષ્ણ આ કથા યુધિષ્ઠિરને કહે છે. સત્યયુગમાં મુર દૈત્યે સ્વર્ગ પર વિજય મેળવ્યો અને ઇન્દ્ર તથા દેવોને હાંકી કાઢ્યા. તેઓએ વિષ્ણુનું શરણ લીધું, અને વિષ્ણુએ ઘણા લાંબા સમય સુધી મુર સામે યુદ્ધ કર્યું. પછી વિષ્ણુ બદરિકાશ્રમ પાસેની હિમાવતી નામની ગુફામાં વિશ્રામ માટે ગયા.

જ્યારે મુરે સૂતેલા ભગવાન સામે તલવાર ઉગામી, ત્યારે વિષ્ણુમાંથી એક તેજસ્વી કન્યા પ્રગટ થઈ અને તેણે મુરને પરાજિત કર્યો. વિષ્ણુએ તેનું નામ એકાદશી રાખ્યું અને તેને વરદાન આપ્યું. જે કોઈ તેના દિવસે શુદ્ધ શરીર અને મનથી ઉપવાસ કરશે, તે પોતાનાં પાપોથી મુક્ત થઈને તેમના ધામને પામશે. જે દિવસે તે પ્રગટ થઈ તે માર્ગશીર્ષ માસનો કૃષ્ણ પક્ષનો એકાદશી દિવસ છે, જે હવે ઉત્પન્ના એકાદશી તરીકે ઓળખાય છે.

દરેક એકાદશીનું પોતાનું નામ અને પોતાની કથા છે, અને આ ચક્ર ઋતુઓના વળાંક સાથે ચાલે છે. આષાઢમાં આવતી દેવશયની એકાદશી ચાર મહિનાની શરૂઆત ચિહ્નિત કરે છે, જેમાં વિષ્ણુ વિશ્રામ કરે છે એમ કહેવાય છે. કારતકમાં આવતી દેવોત્થાન એકાદશી તેમના જાગરણને ચિહ્નિત કરે છે. જ્યેષ્ઠમાં આવતી નિર્જલા એકાદશી સૌથી કઠોર છે, જે પાણી વિના પાળવામાં આવે છે, અને પરંપરા માને છે કે તેનું પુણ્ય બીજી બધી એકાદશીઓ જેટલું છે. માર્ગશીર્ષમાં આવતી મોક્ષદા એકાદશી ગીતા જયંતી તરીકે પણ સ્મરાય છે, જે દિવસે કૃષ્ણે અર્જુનને ગીતા સંભળાવી હતી. અધિક માસના વર્ષમાં વધારાની બે એકાદશી પદ્મિની અને પરમા છે.

એકાદશી કડક નિયમ કરતાં ભક્તિ દ્વારા માર્ગદર્શિત છે, તેથી ભક્ત પોતાની શક્તિને અનુકૂળ ઉપવાસનું સ્તર પસંદ કરે છે. સૌથી કઠોર નિર્જલા ઉપવાસ છે, જે સૂર્યોદયથી આગામી સૂર્યોદય સુધી અન્ન અને જળ વિના લેવાય છે. વધુ હળવું સ્વરૂપ સજલા ઉપવાસ છે, જેમાં જળ, હર્બલ ચા કે લીંબુ-પાણી લેવાય છે. સૌથી વધુ પળાતો ફલાહાર છે, જેમાં ફળ, દૂધ, બદામ અને ફાગર (કુટ્ટુ), શિંગોડાના લોટ કે રામદાણામાંથી બનેલી અનાજ-રહિત વાનગીઓનો સમાવેશ થાય છે.

વૃદ્ધો, બાળકો, ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ અને તબીબી સ્થિતિવાળા લોકોને ક્યારેય કડક ઉપવાસ કરવાની ફરજ પાડવામાં આવતી નથી. ભગવદ્ ગીતા પોતે શ્લોક 6.16માં કહે છે કે યોગ એ માટે નથી જે અતિશય ખાય છે, અને એ માટે પણ નથી જે બિલકુલ ખાતો નથી. જેને કોઈ આરોગ્ય સમસ્યા હોય તેણે ઉપવાસ પહેલાં તબીબી સલાહ લેવી. તેમના માટે માનસિક શુદ્ધતા, સત્યવાદિતા અને દિવ્ય નામોનું ઉચ્ચારણ એ વ્રતનું સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ મનાય છે.

પરંપરા એકાદશી પર ચોખા અને ભારે અનાજ બાજુએ મૂકવાનું કહે છે. પદ્મ પુરાણની પરંપરા આ વાતને પાપપુરુષની કથાથી સમજાવે છે. જ્યારે એકાદશીનું સન્માન થયું, ત્યારે મૂર્તિમંત પાપોએ પૂછ્યું કે તેઓ ક્યાં વસે, અને તેમને કહેવામાં આવ્યું કે આ દિવસે તેઓ અનાજમાં આશ્રય લેશે. આયુર્વેદિક દૃષ્ટિ ઉમેરે છે કે ભારે ભોજન સુસ્તી અને બેચેની લાવે છે, જે પ્રાર્થના અને ધ્યાનમાં અવરોધક છે. હળવો આહાર પાચન-અગ્નિને વિશ્રામ આપે છે. પરંપરાગત લેખકો ચંદ્રના તબક્કાને શરીરના જળ સાથે પણ જોડે છે, જોકે આધુનિક વિજ્ઞાન આ દાવાની પુષ્ટિ કરતું નથી. અંતે આદરભર્યું કારણ સરળ છે: હળવું શરીર શાંત મનને મદદ કરે છે.

દ્વાદશીના દિવસે, એટલે બારમા દિવસે સવારે, પારણના સમયગાળામાં ઉપવાસ પૂરો થાય છે. દ્વાદશીનો પ્રથમ ભાગ, જેને હરિ વાસર કહે છે, જે હજી વિષ્ણુના દિવસનો ભાગ ગણાય છે, તેમાં ઉપવાસ તોડવાનું ટાળવામાં આવે છે. ભક્ત સ્નાન કરે છે, વિષ્ણુની પૂજા કરે છે, જરૂરિયાતમંદોને ભોજન કે અન્ય જરૂરી વસ્તુઓ આપે છે, અને તુલસીના પાન સાથે સાદું ભોજન લે છે. સમયસર, કૃતજ્ઞતા અને ઉદારતા સાથે ઉપવાસ તોડવો એ આચરણને પૂર્ણ કરે છે એમ મનાય છે.