એકાદશી વ્રતનું મહત્વ

એકાદશી શુક્લ (વધતા) અને કૃષ્ણ (ઘટતા) દરેક પખવાડિયાની અગિયારમી ચાંદ્ર તિથિ, અથવા તિથિ છે. સનાતન ધર્મ તેને ઉપવાસોના રાજા (વ્રતરાજ) તરીકે પૂજે છે. પદ્મ પુરાણ (ઉત્તરખંડ) તેના ઉદ્ગમની કથા સાચવે છે — ભગવાન વિષ્ણુ અને દૈત્ય મુરની કથા.

સત્યયુગમાં મુર નામના એક ઉગ્ર દૈત્યે સ્વર્ગ જીતી લીધું અને ઇન્દ્ર તથા દેવોને ભગાડી મૂક્યા. દેવો ભગવાન પાસે દોડી ગયા અને તેમના ચરણોમાં આશ્રય લીધો. તેમની પ્રાર્થનાના પ્રતિસાદમાં વિષ્ણુએ મુર સામે લાંબું અને ઉગ્ર યુદ્ધ કર્યું.

ત્યારબાદ ભગવાન બદરિકાશ્રમમાં આવેલી હિમાવતી નામની એકાંત ગુફામાં ગયા. ત્યાં તેઓ દિવ્ય ધ્યાનમય વિશ્રામ (યોગનિદ્રા) માં સૂઈ ગયા. ભગવાનને નિદ્રામાં જોઈને મુરે તેમને પ્રહાર કરવા તલવાર ઉગામી. તે જ ક્ષણે ભગવાનના પોતાના સ્વરૂપમાંથી એક તેજસ્વી કન્યા પ્રગટ થઈ, જે ઝળહળતાં શસ્ત્રો ધારણ કરેલી હતી. તે ભગવાનની પરમ શક્તિનું તેજ વહન કરતી હતી.

ગર્જના સાથે કન્યાએ મુરનો સામનો કર્યો અને તેને પરાજિત કર્યો. જ્યારે ભગવાન વિષ્ણુ જાગ્યા, ત્યારે તેમની ભક્તિ અને પરાક્રમથી તેઓ પ્રસન્ન થયા. તે કન્યા માગશર માસના કૃષ્ણ પક્ષની અગિયારમી તિથિએ પ્રગટ થઈ હતી. ત્યારથી આ દિવસ ઉત્પન્ના એકાદશી તરીકે ઓળખાય છે. આ એ માસ છે જેની શ્રીકૃષ્ણે ભગવદ્ગીતા ૧૦.૩૫માં પ્રશંસા કરી છે: "માસોમાં હું માગશર છું." ભગવાને તેમને એકાદશી દેવી નામ આપ્યું અને વરદાન આપ્યું:

એકાદશીનો ઉપવાસ માત્ર એક વિધિ નથી. પરંપરા તેમાં એવી શિસ્ત જુએ છે જે શરીર, ઇન્દ્રિયો અને મનને ઈશ્વર તરફ એકત્ર કરે છે.

1. 1.અગિયાર ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ: સંસ્કૃત શબ્દ એકાદશ નો અર્થ અગિયાર થાય છે. ઉપવાસને અનુભૂતિનાં અગિયાર દ્વારોને અંતર્મુખ કરવાની પ્રક્રિયા રૂપે સમજવામાં આવે છે. આ અગિયારમાં પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો — આંખ, કાન, નાક, જીભ અને ત્વચા — તથા પાંચ કર્મેન્દ્રિયો — વાણી, હાથ, પગ, અને ઉત્સર્જન તથા પ્રજનનનાં બે અંગો — સામેલ છે. અગિયારમું મન છે, જે ઇન્દ્રિયોનો સ્વામી છે. ઇન્દ્રિય-લાલસાનો ત્યાગ કરીને સાધક ભટકતા મનને ઈશ્વર તરફ વાળે છે.
2. 2.હળવાશની લય: આયુર્વેદ સમયાંતરે હળવો આહાર, અર્થાત લંઘન, કરવાની ભલામણ કરે છે, જેથી પાચનતંત્રને વિશ્રામ મળે. એકાદશીની પાક્ષિક લય આ વિશ્રામને ભક્તિની ચોકઠામાં આપે છે. જેમને શારીરિક બીમારી હોય, જે ગર્ભવતી હોય, અથવા જે વૃદ્ધ હોય, તેમણે વધુ સૌમ્ય માર્ગ અપનાવવો અને પોતાના ચિકિત્સકની સલાહ લેવી.
3. 3.ચંદ્ર સાથે વહેંચાયેલી લય: એકાદશી ચાંદ્ર કૅલેન્ડરને અનુસરતી હોવાથી, આ વ્રત દૈનિક જીવનને ચંદ્રના વધવા-ઘટવા સાથે જોડે છે. દર બે અઠવાડિયે તેનું સ્થિર પુનરાગમન સ્મરણની ટેવ કેળવે છે.

વિવિધ શારીરિક ક્ષમતાને અનુકૂળ થવા માટે પરંપરા ઉપવાસના ત્રણ સ્તર સ્વીકારે છે:

1. 1.નિર્જળા વ્રત (સંપૂર્ણ નિર્જળ ઉપવાસ): આ સૌથી કઠોર શિસ્ત છે. એકાદશીના સૂર્યોદયથી દ્વાદશીના સૂર્યોદય સુધી પાણી કે ખોરાક લેવાતો નથી. તે ખાસ કરીને જ્યેષ્ઠ માસની નિર્જળા (ભીમસેની) એકાદશી સાથે જોડાયેલું છે. માત્ર સારા સ્વાસ્થ્યવાળાઓએ જ તેનો પ્રયત્ન કરવો.
2. 2.સજળ / ફળાહારી વ્રત (પાણી, દૂધ અને ફળો): આ સૌથી વ્યાપક રીતે પાળવામાં આવતો પ્રકાર છે. ભક્તો પાણી, તાજું દૂધ, નાળિયેર-પાણી અને મોસમી ફળ લે છે. સામાન્ય રીતે માન્ય ખોરાકમાં કુટ્ટુનો લોટ, સિંઘોડાનો લોટ, રાજગરો, બટાકા અને સૈંધવ મીઠું સામેલ છે.
3. 3.એકભુક્ત વ્રત (એક મધ્યાહ્ન ભોજન): ભક્ત મધ્યાહ્ને એક અનાજ-રહિત સાત્વિક ભોજન લે છે, અને સાંજે દૂધ અથવા ફળ. આ સૌમ્ય પ્રકાર વૃદ્ધો, બીમાર લોકો અને સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ માટે અનુકૂળ છે.

એકાદશીએ ચોક્કસ ખોરાક ટાળવાની પરંપરા દૃઢ છે:

• •
  પાપપુરુષની કથા: પૌરાણિક પરંપરામાં, વિશ્વનાં પાપોનું મૂર્તિમંત સ્વરૂપ (પાપપુરુષ) એકાદશી દેવી પ્રગટ થયા પછી ભગવાનને પૂછે છે કે તેમણે ક્યાં વસવું. ભગવાને તેમને કહ્યું કે એકાદશીએ તેઓ અનાજ, ચોખા અને ધાન્યમાં આશ્રય લેશે. આથી આ દિવસે અનાજ ખાવું એ પાપનો ભાર ગ્રહણ કરવા સમાન ગણાય છે.
• •
  વ્યવહારિક અર્થ: ભારે ચોખા અને અનાજનું ભોજન ઊંઘ લાવે છે. હળવો આહાર જપ અને ધ્યાન માટે મનને સ્વચ્છ રાખે છે.
• •
  પરંપરાગત રીતે ટાળવામાં આવતા ખોરાક:
• •
  ચોખા, ઘઉં, જવ, મકાઈ અને બાજરી સહિત સર્વ અનાજ.
• •
  દાળ અને કઠોળ, જેમાં ચણા, રાજમા અને વટાણાનો સમાવેશ થાય છે.
• •
  ડુંગળી, લસણ, મશરૂમ, હિંગ અને રાઈ જેવા તીખા તામસિક ખોરાક.
• •
  તમામ માંસ, માછલી, ઈંડાં, દારૂ અને તમાકુ.

સંપૂર્ણ એકાદશી વ્રત ત્રણ દિવસ ફેલાયેલું છે — દશમી, એકાદશી અને દ્વાદશી:

1. 1.દશમી (દસમો દિવસ): સૂર્યાસ્ત પહેલાં એક સાત્વિક ભોજન લો અને બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરો. દશમીની બપોરે તુલસીનાં પાન તોડો. એકાદશી અને રવિવારે પાન તોડવાનું પરંપરા ટાળે છે.
2. 2.એકાદશીની સવારની દિનચર્યા:

• •
  બ્રહ્મમુહૂર્તમાં, લગભગ પરોઢ પહેલાં ઊઠો.
• •
  પવિત્ર સ્નાન કરો, આદર્શ રીતે ગંગાજળનાં થોડાં ટીપાં અથવા તલ સાથે.
• •
  ભગવાન વિષ્ણુને પ્રિય પીળાં સ્વચ્છ વસ્ત્રો ધારણ કરો.
• •
  ભગવાનની વેદી સમક્ષ સવારનો સંકલ્પ લો:

1. 3.ષોડશોપચાર પૂજા (૧૬ ઉપચાર):

• •
  ભગવાન વિષ્ણુ અથવા શાલિગ્રામ શિલાને ધ્યાન, આવાહન, આસન અને સ્નાન અર્પણ કરો.
• •
  ભગવાનનાં ચરણોમાં સુગંધિત ચંદન, ગોપી ચંદન, પીળાં ગલગોટા અને પવિત્ર તુલસીનાં પાન ધરો.
• •
  શુદ્ધ ગાયના ઘીનો દીપ (દીપ) અને ધૂપ (ધૂપ) પ્રગટાવો.
• •
  તાજાં ફળો, મખાણા અને પંચામૃતનું નૈવેદ્ય ધરો, દરેક નૈવેદ્ય પર એક તુલસીપત્ર મૂકીને.

1. 4.ભક્તિમય પાઠ: વિષ્ણુ સહસ્રનામ, ભગવદ્ગીતા અથવા નારાયણ કવચનું પઠન કરો. ઘણા ભક્તો ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય મંત્રના ૧૦૮ જાપ પણ કરે છે.
2. 5.રાત્રિજાગરણ: એકાદશીએ દિવસે ઊંઘવાનું પરંપરા મનાઈ કરે છે. ભક્તો રાત્રે જાગરણ કરે છે, કીર્તન ગાય છે અને તે માસની એકાદશી વ્રત કથાનું પઠન કરે છે.

દ્વાદશીએ, બારમી ચાંદ્ર તિથિએ, યોગ્ય સમયે ઉપવાસ તોડીને (પારણ) વ્રત પૂર્ણ થાય છે:

1. 1.પારણનો સમયગાળો: દ્વાદશીના સૂર્યોદય પછી અને દ્વાદશી તિથિ સમાપ્ત થાય તે પહેલાં ઉપવાસ તોડો. પરંપરા માને છે કે દ્વાદશી સમાપ્ત થયા પછી પારણ કરવાથી વ્રતનું પુણ્ય ગુમાવાય છે.
2. 2.હરિ વાસરનો નિયમ: દ્વાદશી તિથિનો પ્રથમ ચરણ હરિ વાસર કહેવાય છે, કારણ કે તે હજી પણ વિષ્ણુની પોતાની એકાદશી રાત્રિજાગરણનો ભાગ મનાય છે. પરંપરાગત ગ્રંથો નિર્દેશ કરે છે કે આ સમયગાળામાં ઉપવાસ ન તોડવો, કારણ કે તેમ કરવાથી કૅલેન્ડરની તારીખ બદલાઈ ગઈ હોય તોપણ વ્રતનું પુણ્ય ગુમાવાય છે. ભક્ત ખોરાક લેતાં પહેલાં હરિ વાસર પૂર્ણ થવાની રાહ જુએ છે.
3. 3.સાંકડી સમયમર્યાદા હોય ત્યારે: જો સમય-મર્યાદા ખૂબ ટૂંકી હોય, તો ઘણી પરંપરાઓ ન્યૂનતમ પારણ તરીકે પાણીનો ઘૂંટડો અથવા ચરણામૃત લેવાની છૂટ આપે છે, અને ત્યારબાદ ભોજન લેવાય છે. તે દિવસના ચોક્કસ સમય માટે સ્થાનિક પંચાંગ અથવા મંદિરના પૂજારીની સલાહ લો.
4. 4.ઉપવાસ તોડવાનો ક્રમ:

• •
  દ્વાદશીના પરોઢે સ્નાન કરો અને ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરો.
• •
  ગાયને લીલું ઘાસ (ગોગ્રાસ) ખવડાવો, અને યોગ્ય બ્રાહ્મણને ભોજન તથા દક્ષિણા અર્પણ કરો.
• •
  પવિત્ર ચરણામૃતનો ઘૂંટડો લો અથવા એક પવિત્ર તુલસીપત્ર ગ્રહણ કરો.
• •
  એક સંપૂર્ણ સાત્વિક ભોજન લો, જેનાથી શુદ્ધિ અને ભક્તિનું ચક્ર પૂર્ણ થાય છે.