વરુથિની એકાદશી વ્રત કથા

પદ્મ પુરાણના ઉત્તર ખંડના અધ્યાય 48માં, રાજા યુધિષ્ઠિર ભગવાન કૃષ્ણને પૂછે છે કે વૈશાખ કૃષ્ણ પક્ષની એકાદશીનું નામ શું છે અને તેનું પુણ્ય કેટલું છે. કૃષ્ણ ઉત્તર આપે છે કે આ તિથિ વરુથિની એકાદશી કહેવાય છે, જેમાં “વરુથિની” એટલે અભેદ્ય ઢાલ અથવા કવચ (કવચ). આ વ્રત પાળનારને આ જીવનમાં શારીરિક રોગ, પાપ અને દુર્ભાગ્યથી બચાવે છે, અને પરલોકમાં શુભ તથા મોક્ષ આપે છે.

પ્રાચીન કાળમાં રાજા માંધાતા નર્મદાના કિનારે ઉદારતાથી શાસન કરતા હતા. તેઓ પોતાની પ્રજાના કલ્યાણ અને પોતાની આધ્યાત્મિક સાધના, બંનેને સમાન રીતે સમર્પિત રાજા હતા. એક વનમાં એકાંતમાં ધ્યાન કરતા, ઊંડી પ્રાર્થનામાં લીન હતા ત્યારે એક રીંછે કોઈ ચેતવણી વિના તેમના પર હુમલો કર્યો, પોતાના જડબામાં તેમનો પગ પકડીને તેમને જમીન પર ઘસડ્યા. ધ્યાન છોડીને સામે લડવાને બદલે, રીંછ તેમને ચૂંથતું હોવા છતાં માંધાતા વિષ્ણુની પ્રાર્થના કરતા રહ્યા, અને જે અનુશાસન સાથે તેઓ પોતાના સિંહાસન પર શાસન કરતા હતા, એ જ અનુશાસનથી આ કસોટી સહન કરી.

વિષ્ણુએ રાજાની પ્રાર્થના સાંભળી અને હસ્તક્ષેપ કર્યો, રીંછને ભગાડ્યું અને માંધાતાનો જીવ બચાવ્યો. બચાવ પછી પણ તેમના પગને ગંભીર નુકસાન રહ્યું; વિષ્ણુના હસ્તક્ષેપે જે ઘાવને તેમનો જીવ લેતાં અટકાવ્યો હતો, તેને હજી પૂરેપૂરો મટાડ્યો નહોતો. ત્યારબાદ વિષ્ણુએ ઘાયલ રાજાને મથુરા જઈને વરાહ અવતારની પૂજા કરવા અને વરુથિની એકાદશીનું વ્રત પૂર્ણ ભક્તિથી પાળવાનો આદેશ આપ્યો. વરાહ એ સ્વરૂપ છે જેમાં વિષ્ણુએ એક વાર પૃથ્વીને બ્રહ્માંડીય સાગરમાંથી ઉપર ઉઠાવી હતી.

માંધાતાએ આદેશનું ચુસ્ત પાલન કર્યું: પોતાની ઈજા છતાં મથુરા સુધી પ્રવાસ કર્યો, વરુથિની એકાદશીનું વ્રત રાખ્યું અને વરાહ સ્વરૂપની પૂજા કરી. વ્રતના સંચિત પુણ્યથી તેમનો ઘવાયેલો પગ ફરી સામાન્ય સ્થિતિમાં આવ્યો. રાજાએ પોતાને એ પૂર્વ પાપોના ભારથી પણ મુક્ત અનુભવ્યા, જે તેમને એ વિનાશકારી ધ્યાન સુધી અનુસર્યા હતા; રીંછનો હુમલો, પાછળ જોતાં, તેમના શરીર માટે જરૂરી હતું તેના કરતાં ઊંડા ઉપચારનો પ્રસંગ બની ગયો.

એ જ કથામાં બીજા એક રાજા, ઇક્ષ્વાકુ વંશના ધુંધુમારનો ઉલ્લેખ છે, જેઓ ભૂતકાળના કોઈ અપરાધની સજા રૂપે ભગવાન શિવે મૂકેલા શાપ હેઠળ જીવતા હતા. માંધાતાની પીડા રીંછના હુમલાથી અચાનક આવી, જ્યારે ધુંધુમારની પીડા દૈવી ન્યાય હેઠળ વર્ષો સુધી વહન કરાયેલી લાંબી વેદના હતી. માંધાતાએ બતાવેલા એ જ સમર્પિત હૃદયથી વરુથિની એકાદશીનું પાલન કરવાથી ધુંધુમાર આ શાપમાંથી સંપૂર્ણ મુક્ત થયા અને જે દૈવી કૃપાને શાપે રોકી રાખી હતી તે ફરી પ્રાપ્ત થઈ.

કૃષ્ણ સામાન્ય દાનના પ્રકારોને ચડતા ક્રમમાં ગોઠવીને વ્રતના પુણ્યની રૂપરેખા આપે છે. ઘોડાનું દાન સારું છે, પરંતુ હાથીનું દાન તેનાથી શ્રેષ્ઠ છે; હાથીના દાન કરતાં ભૂમિનું દાન ચડિયાતું છે; ભૂમિના દાન કરતાં તલનું દાન ચડિયાતું છે; તલ કરતાં સોનાનું દાન ચડિયાતું છે; અને સોના કરતાં અન્નદાન ચડિયાતું છે. એથીય ઊંચે વિદ્યાદાન, એટલે કે જ્ઞાનનું દાન, અને કન્યાદાન, એટલે કે સદ્ગુણી દીકરીનું લગ્ન કરાવવું, બંને પૃથ્વી પર પ્રાપ્ય સર્વોચ્ચ પુણ્યોમાં ગણાય છે. પછી કૃષ્ણ જાહેર કરે છે કે સો કન્યાદાનનું પુણ્ય, કે સૂર્યગ્રહણ વખતે કુરુક્ષેત્રમાં સોનાનું દાન કરવાનું પુણ્ય, સમર્પિત હૃદયથી વરુથિની એકાદશી પાળવા માત્રથી મળી જાય છે. આ એક વ્રત દાનની સમગ્ર પ્રસિદ્ધ સીડીથી ઉપર ઊભું છે.

દશમીની સવારે સંકલ્પથી પાલન શરૂ થાય છે, જેમાં ભક્ત વિષ્ણુ સમક્ષ વ્રત રાખવાની પોતાની ઇચ્છા ઔપચારિક રીતે જાહેર કરે છે. દશમી અને એકાદશી દરમિયાન ચોક્કસ વસ્તુઓ સખત રીતે ટાળવામાં આવે છે: કાંસાનાં વાસણો, અડદ, ચણા, પાલક, મધ, અને એક દિવસમાં બીજું ભોજન. જુગાર, ક્રોધ, અસત્ય, નિંદા અને દિવસે ઊંઘ પણ ટાળવામાં આવે છે, જે દરેકને વ્રતના સંચિત પુણ્યને નબળું પાડી શકે એવી ભૂલ તરીકે ગણાવવામાં આવી છે. પૂજાનું કેન્દ્ર ભગવાન મધુસૂદન છે, જેમની આરાધના પ્રભાતે સ્નાન પછી સફેદ અને પીળાં સુગંધિત ફૂલો, ચંદન અને શુદ્ધ ઘીના દીવાઓથી કરવામાં આવે છે. પારણ, એટલે કે વ્રત તોડવું, યોગ્ય રીતે દ્વાદશીની સવારે, ગાયોને ભોજન કરાવ્યા અને બ્રાહ્મણોને દાન આપ્યા પછી થાય છે; તેના નિર્ધારિત સમય કરતાં ક્યારેય ઉતાવળ કરવામાં આવતી નથી.

“વરુથિની” નામ, એટલે કે કવચ અથવા ઢાલ, આ ચોક્કસ કથાને અસાધારણ ચોકસાઈથી બંધ બેસે છે. માંધાતા અને ધુંધુમાર બંનેએ ઘા સહન કર્યા: એક અચાનક અને શારીરિક, બીજો લાંબો અને આધ્યાત્મિક; વ્રતના પાલને તેમને થતા અટકાવ્યા નહોતા, પરંતુ અંતે તેમને મટાડી દીધા. જે કવચ દરેક ઘાને રોકી દે, તે આ કથાથી જુદી વાર્તા કહે. તેના બદલે, કથા એવી સુરક્ષા દર્શાવે છે જે પહેલેથી ઘાયલ ભક્ત સુધી પહોંચે છે, થઈ ગયેલા નુકસાનને ઢાંકે છે, માત્ર તે થતું અટકાવવા માટે નહીં; એવી ઢાલ જેની સાચી શક્તિ પ્રહાર લાગ્યા પછી સૌથી વધુ સ્પષ્ટ થાય છે.

માંધાતાનો ઘા દૃશ્યમાન અને અચાનક હતો, એક જ ભયાનક મુકાબલામાં દાંત અને પંજાથી થયેલો. ધુંધુમારનો ઘા અદૃશ્ય અને ધીમો હતો, કોઈ એક નાટકીય ક્ષણ વિના વર્ષો સુધી શાંતિથી વહન કરાયેલો શાપ. આ બે અત્યંત ભિન્ન પીડાઓને એક જ વ્રતની ઉપચાર શક્તિ હેઠળ મૂકવાનો કથાનો નિર્ણય એક સુવિચારિત મુદ્દો રજૂ કરે છે: વરુથિની એકાદશી એક પ્રકારની પીડામાં વિશેષજ્ઞ નથી અને બીજીને અછૂતી છોડી દે છે. આ કથા વાંચતો ભક્ત, અચાનક હોય કે ધીમો, દૃશ્યમાન હોય કે છુપાયેલો, કોઈ પણ પ્રકારનો ઘા લઈને આવે, તેને તેની પોતાની પરિસ્થિતિ માટે જ એક દૃષ્ટાંત મળે છે, અને બીજાની અલગ પીડાને પોતાના શબ્દોમાં ઉકેલવી પડતી નથી.

કૃષ્ણની દાનકર્મોની શ્રેણી, જેમાંથી દરેક પછીના દ્વારા ઓળંગાય છે, એ વરુથિની એકાદશીની સાદી પ્રશંસાથી આગળ એક હેતુ ધરાવે છે. દાન, ભૂમિ, સોનું, અન્ન, જ્ઞાન, દીકરીનું લગ્ન, એ પુણ્ય વિશે ઉછરેલા દરેક શ્રોતાને પરિચિત એવું માપ તે સ્થાપે છે, અને પછી આ એક વ્રતને આખી સીડીથી એકસાથે ઉપર મૂકે છે. જે ભક્ત કદી હાથી, ખેતર કે કુરુક્ષેત્રમાં દાન કરવા જેટલું સોનું ન ધરાવે, તેને આ તુલનામાં ખાસ આશ્વાસન મળે છે. પુણ્યની જે સંસ્કૃતિ સર્વોચ્ચ સ્તરને ગૌરવ આપે છે, તે માત્ર ભક્તિ અને શિસ્તની માગણી કરતા વ્રત દ્વારા સૈદ્ધાંતિક રીતે સુલભ રહે છે, જે સૌથી ગરીબ ઘર માટે પણ એ જ રીતે ઉપલબ્ધ છે જેમ તે રીંછથી ઘાયલ થયેલા અથવા સ્વયં શિવના શાપિત રાજા માટે હતું.