ବରୁଥିନୀ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ କଥା

ପଦ୍ମପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର ଅଠଚାଳିଶତମ (୪୮ତମ) ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି ଯେ ବୈଶାଖ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀର ନାମ କ'ଣ ଏବଂ ଏହାର ପୁଣ୍ୟ କ'ଣ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି ଯେ ଏହି ତିଥି ବରୁଥିନୀ ଏକାଦଶୀ, ଯାହାର ନାମ 'ବରୁଥିନୀ' ଅଜେୟ ଢାଲ ବା କବଚ ଅର୍ଥରେ ଆସିଛି, କାରଣ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ ଭକ୍ତକୁ ଏ ଜୀବନରେ ଶାରୀରିକ ରୋଗ, ପାପ ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଏବଂ ପରଲୋକରେ ମଙ୍ଗଳ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରଦାନ କରେ।

ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ରାଜା ମାନ୍ଧାତା ନର୍ମଦା ତଟରେ ଉଦାରତା ସହିତ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁ ରାଜା ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ଓ ନିଜର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସଂଯମ ପ୍ରତି ସମାନ ଭାବେ ସମର୍ପିତ ଥିଲେ। ଏକ ବନରେ ଏକାକୀ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ଗଭୀର ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ମଗ୍ନ ଥିବାବେଳେ, ଏକ ଭାଲୁ ବିନା ସତର୍କତାରେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲା, ତାଙ୍କ ଗୋଡ଼କୁ ଦାନ୍ତରେ ଧରି ଭୂମି ଉପରେ ଟାଣି ନେଲା। ପ୍ରତିରୋଧ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ ଛାଡ଼ିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ମାନ୍ଧାତା ଭାଲୁ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତବିକ୍ଷତ କରୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା ଜାରି ରଖିଲେ, ନିଜ ସିଂହାସନରେ ଯେଉଁ ସଂଯମ ଆଣିଥିଲେ, ସେହି ସଂଯମ ସହିତ ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିଲେ।

ବିଷ୍ଣୁ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ଶୁଣି ହସ୍ତକ୍ଷେପ କଲେ, ଭାଲୁକୁ ତଡ଼ିଦେଇ ମାନ୍ଧାତାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା କଲେ। ଉଦ୍ଧାର ପରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଗୋଡ଼ର କ୍ଷତ ଗମ୍ଭୀର ରହିଲା, ଏକ କ୍ଷତ ଯାହାକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ପ୍ରାଣ ନେବାରୁ ରୋକିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୂର କରି ନ ଥିଲା। ତା'ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଆହତ ରାଜାଙ୍କୁ ମଥୁରା ଯାଇ ବରାହ ଅବତାରର ପୂଜା କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ, ସେହି ଶୂକର ରୂପ ଯେଉଁଥିରେ ବିଷ୍ଣୁ ଏକଦା ମହାସାଗରରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇଥିଲେ, ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ ବରୁଥିନୀ ଏକାଦଶୀର ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପାଳନ କରିବାକୁ କହିଲେ।

ମାନ୍ଧାତା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଚାଲିଲେ, ଆହତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଥୁରା ଯାତ୍ରା କଲେ, ଏବଂ ବରାହ ରୂପର ପୂଜା କରି ବରୁଥିନୀ ଏକାଦଶୀର ବ୍ରତ ରଖିଲେ। ବ୍ରତର ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ କ୍ଷତବିକ୍ଷତ ଗୋଡ଼ ପୁନଃ ସ୍ୱାଭାବିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଲା। ରାଜା ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ସେହି ପୂର୍ବ ପାପର ଭାରରୁ ମୁକ୍ତ ଦେଖିଲେ ଯାହା ସେହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଧ୍ୟାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ସହିତ ଆସିଥିଲା, ଏବଂ ଭାଲୁର ଆକ୍ରମଣ ପଛକୁ ଚାହିଁଲେ ଏକ ଗଭୀର ସୁସ୍ଥତାର ସୁଯୋଗ ଭାବେ ଦେଖାଗଲା, ଯାହା କେବଳ ତାଙ୍କ ଶରୀରର ଆବଶ୍ୟକତାଠାରୁ ଅଧିକ ଥିଲା।

ସେହି କଥାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଜା ଧୁନ୍ଧୁମାରଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଯିଏ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଥିଲେ ଏବଂ ଭଗବାନ ଶିବ ତାଙ୍କ ଏକ ପୂର୍ବ ଅପରାଧର ଦଣ୍ଡ ରୂପେ ଯେଉଁ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ ତାହା ନେଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିଲେ। ମାନ୍ଧାତାଙ୍କ କଷ୍ଟ ଭାଲୁର ଆକ୍ରମଣରେ ହଠାତ୍ ଆସିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଧୁନ୍ଧୁମାରଙ୍କ କଷ୍ଟ ଦୈବୀ ବିଚାର ଅଧୀନରେ ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷ ଧରି ଲାଗି ରହିଥିବା ଏକ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ପୀଡ଼ା ଥିଲା। ମାନ୍ଧାତା ଯେଉଁ ସମର୍ପିତ ହୃଦୟ ସହିତ ବରୁଥିନୀ ଏକାଦଶୀ ପାଳନ କରିଥିଲେ, ସେହି ହୃଦୟ ସହିତ ପାଳନ କରି ଧୁନ୍ଧୁମାର ଏହି ଶାପରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ, ଏବଂ ଶାପ ଯାହା ଅଟକାଇ ରଖିଥିଲା ସେହି ଦିବ୍ୟ କୃପା ପୁନଃ ପାଇଲେ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସାଧାରଣ ଦାନ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ କ୍ରମରେ ସ୍ଥାନ ଦେଇ ବ୍ରତର ପୁଣ୍ୟ ପରିମାପ କରନ୍ତି। ଘୋଡ଼ା ଦାନ ଭଲ, କିନ୍ତୁ ହାତୀ ଦାନ ଆହୁରି ଭଲ; ଭୂମି ଦାନ ହାତୀ ଦାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତିଳ ଦାନ ଭୂମି ଦାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ ତିଳଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏବଂ ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ ଦାନ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅନ୍ନଦାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଆହୁରି ଉଚ୍ଚରେ ଅଛନ୍ତି ବିଦ୍ୟା-ଦାନ, ଜ୍ଞାନ ଦାନ, ଏବଂ କନ୍ୟାଦାନ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏକ ସଦାଚାରୀ କନ୍ୟାକୁ ବିବାହରେ ସମର୍ପଣ, ଉଭୟଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇପାରୁଥିବା ମହାନ ପୁଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଗଣିତ କରାଯାଇଛି। ତା'ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଯେ ଶହେ କନ୍ୟାଦାନର ପୁଣ୍ୟ, କିମ୍ବା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନର ପୁଣ୍ୟ, କେବଳ ଏକ ସମର୍ପିତ ହୃଦୟରେ ବରୁଥିନୀ ଏକାଦଶୀ ପାଳନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସମାନ ହୁଏ। ଏହି ଏକ ବ୍ରତ ପ୍ରଶଂସିତ ଦାନକର୍ମର ସମଗ୍ର ସୋପାନ ଉପରେ ଠିଆ ହୁଏ।

ଦଶମୀ ପ୍ରଭାତରେ ସଙ୍କଳ୍ପ ସହିତ ପାଳନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଭକ୍ତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବ୍ରତ ପାଳନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଔପଚାରିକ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଦଶମୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ଦିନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବସ୍ତୁ କଠୋର ଭାବେ ବର୍ଜିତ: କାଂସା ପାତ୍ର, କଳା ଡାଲି, ଚଣା, ପାଳଙ୍ଗ ଶାକ, ମହୁ, ଏବଂ ଏକ ଦିନରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭୋଜନ। ଜୁଆ, କ୍ରୋଧ, ମିଥ୍ୟା, ପରନିନ୍ଦା, ଏବଂ ଦିବାନିଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ଏଡ଼ାଯାଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏପରି ଏକ ଦୋଷ ଯାହା ବ୍ରତର ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ। ପୂଜା ଭଗବାନ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ, ଯାହାଙ୍କ ନିକଟକୁ ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନ ପରେ ଧଳା ଓ ପୀତ ସୁଗନ୍ଧି ଫୁଲ, ଚନ୍ଦନ ଲେପ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଘିଅ ଦୀପ ସହିତ ଯାଏ। ପାରଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ପ୍ରଭାତରେ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବେ ହୁଏ, ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଖୁଆଇ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ କଦାପି ତରାତରି ନୁହେଁ।

ବରୁଥିନୀ ନାମ, ଅର୍ଥାତ୍ କବଚ ବା ଢାଲ, ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କଥା ସହିତ ଅସାଧାରଣ ସୂକ୍ଷ୍ମତାରେ ଖାପ ଖାଏ। ମାନ୍ଧାତା ଓ ଧୁନ୍ଧୁମାର ଉଭୟ ଆଘାତ ପାଇଥିଲେ, ଗୋଟିଏ ଆକସ୍ମିକ ଓ ଶାରୀରିକ, ଅନ୍ୟଟି ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ, ଯାହା ବ୍ରତ ପାଳନ ରୋକି ନ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଦୂର କରିଥିଲା। ଯେଉଁ କବଚ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଘାତ ରୋକିଦିଏ, ସେ ଅନ୍ୟ କାହାଣୀ କହିଥାନ୍ତା। ଏହା ବଦଳରେ, କଥା ଏପରି ରକ୍ଷା ଦେଖାଏ ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଆହତ ଭକ୍ତ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚେ, ଘଟିସାରିଥିବା କ୍ଷତ ଉପରେ ବନ୍ଦ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରକୃତ ଶକ୍ତି ପ୍ରହାର ଲାଗିଲା ପରେ ସବୁଠାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।

ମାନ୍ଧାତାଙ୍କ କ୍ଷତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଓ ଆକସ୍ମିକ ଥିଲା, ଦାନ୍ତ ଓ ନଖ ଦ୍ୱାରା ଗୋଟିଏ ଭୟଙ୍କର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସୃଷ୍ଟ। ଧୁନ୍ଧୁମାରଙ୍କ କ୍ଷତ ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ମନ୍ଥର ଥିଲା, ଏକ ଶାପ ଯାହା ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷ ଧରି ନୀରବରେ ବୋହି ନିଆଯାଇଥିଲା, କୌଣସି ଏକକ ନାଟକୀୟ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବିନା ଯାହା ତାହାର ଆରମ୍ଭକୁ ଚିହ୍ନିତ କରେ। ଏହି ଦୁଇ ଭିନ୍ନ ଦୁଃଖକୁ ଏକ ଏକାଦଶୀର ଆରୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ତଳେ ଯୋଡ଼ିବାରେ କଥାର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରେ: ବରୁଥିନୀ ଏକାଦଶୀ ଦୁଃଖର ଗୋଟିଏ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଶେଷତା ରଖେ ନାହିଁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସବୁ ଅଛୁଆ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଏହି କଥା ପଢ଼ନ୍ତି ଏବଂ ଆଘାତ ବହନ କରନ୍ତି, ଆକସ୍ମିକ ହେଉ କିମ୍ବା ମନ୍ଥର, ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉ କିମ୍ବା ଲୁଚି ରହିଥାଉ, ସେମାନେ ଏଥିରେ ନିଜର ପରିସ୍ଥିତି ପାଇଁ ଏକ ପୂର୍ବ ଉଦାହରଣ ପାଆନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କାହାର ଭିନ୍ନ ଦୁଃଖକୁ ନିଜ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କରିବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦାନ କର୍ମଗୁଡ଼ିକର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ବରୁଥିନୀ ଏକାଦଶୀ ପ୍ରତି ସରଳ ପ୍ରଶଂସା ଠାରୁ ଅଧିକ ଏକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧେ। ଏହା ଏକ ମାପ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ ଯାହା ଦାନ, ଭୂମି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଶସ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ କନ୍ୟାର ବିବାହ ପୁଣ୍ୟ ଉପରେ ବଢ଼ିଥିବା କୌଣସି ଶ୍ରୋତା ପାଇଁ ପରିଚିତ, ଏବଂ ପରେ ଏହି ଏକକ ବ୍ରତକୁ ପୂରା ସିଡ଼ିର ଉପରେ ଏକ ସାଥେ ରଖେ। ଯେଉଁ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଖରେ କେବେ ହାତୀ, ଭୂମି, କିମ୍ବା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦାନ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନ ଥାଇପାରେ, ସେମାନେ ଏହି ତୁଳନାରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଶ୍ୱାସନା ପାଆନ୍ତି। ଦାନ ସଂସ୍କୃତି ଯେଉଁ ଉଚ୍ଚତମ ସ୍ତରକୁ ସମ୍ମାନିତ କରେ, ତାହା ଏକ ବ୍ରତ ମାଧ୍ୟମରେ ପହଞ୍ଚିହୁଏ ଯାହା ଭକ୍ତି ଓ ସଂଯମ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଦାବି କରେ ନାହିଁ, ଯାହା ନୀତିରେ ସବୁଠାରୁ ଗରିବ ପରିବାର ପାଇଁ ସୁଲଭ, ଠିକ୍ ଯେପରି ଏହା ଏକ ରାଜା ପାଇଁ ଥିଲା ଯିଏ ଭାଲୁ ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହୋଇଥିଲେ, କିମ୍ବା ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାପଗ୍ରସ୍ତ ଥିଲେ।