ଦେବୋତ୍ଥାନ (ପ୍ରବୋଧିନୀ) ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ କଥା ଓ ତୁଳସୀ ବିବାହ

ଦେବୋତ୍ଥାନ ଏକାଦଶୀର ମହିମା, ଯାହାକୁ ପ୍ରବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀ ବା ଦେବ ଉଠାନି ଗ୍ୟାରସ୍ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣର ବୈଷ୍ଣବ ଖଣ୍ଡର ୩୩ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଋଷି ନାରଦଙ୍କୁ ଏହି ବ୍ରତ ବିଷୟରେ କୁହନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଯେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଏବଂ ସହସ୍ର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାରୁ ଯେଉଁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ତାହା କେବଳ ପ୍ରବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀର ବ୍ରତ ପାଳନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଦିନ ଭଗବାନ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଶେଷନାଗ ଉପରେ ନିଜର ଚାରି ମାସର ଯୋଗନିଦ୍ରାରୁ ଜାଗ୍ରତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ତ୍ରିଲୋକକୁ ମଙ୍ଗଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି।

ଏହି ଦିନର ପଛରେ ଥିବା କଥା ସେହି ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ଶଙ୍ଖାସୁର ନାମକ ଜଣେ ଅସୁର ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଲାଭ କରିଥିବା ବରର ବଳରେ ଅହଂକାରୀ ହୋଇଉଠିଲା। ନିଜ ଅହଂକାରରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରୁ ପବିତ୍ର ବେଦ ଚୋରି କରି ମହାସାଗରର ଗଭୀରତାରେ ଲୁଚାଇ ଦେଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଲୋକ ସେହି ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲା, ଯାହା ଉପରେ ସେମାନେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ।

ବିଷ୍ଣୁ ମହାମତ୍ସ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ହଜିଯାଇଥିବା ବସ୍ତୁ ପୁନଃ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ସାଗରରେ ଓହ୍ଲାଇଲେ। ସେ ଗଭୀରତାରେ ଶଙ୍ଖାସୁରକୁ ଖୋଜି ପରାଜିତ କଲେ, ବେଦଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଲେ, ଏବଂ ଏହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଲୋକରେ ଧର୍ମକୁ ପୁନଃ ସନ୍ତୁଳନକୁ ଆଣିଲେ।

ଶଙ୍ଖାସୁର ବିରୁଦ୍ଧ ସଂଘର୍ଷ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କ୍ଳାନ୍ତ କରିଦେଲା, ଏବଂ ତାହାର ସମାପ୍ତିରେ ସେ ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ଦେବଶୟନୀ ଏକାଦଶୀଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସାଗରତଳେ ଯୋଗନିଦ୍ରାର ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ନିଦ୍ରା ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟର ଆରମ୍ଭ ଚିହ୍ନିତ କରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ସେହି ଚାରି ପବିତ୍ର ମାସ, ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ତପସ୍ୟା ପାଳିତ ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରମୁଖ ମଙ୍ଗଳ ଉତ୍ସବ ପରମ୍ପରାଗତ ଭାବେ ସ୍ଥଗିତ ରଖାଯାଏ।

ଏହି ଶାନ୍ତ ବିଶ୍ରାମର ଚାରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାସ ପରେ, ଦେବଗଣ, ଋଷିଗଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ସ୍ୱୟଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ କ୍ଷୀରସାଗରର ଚାରିପଟେ ଏକତ୍ର ହେଲେ। ସେମାନେ ସୁଗନ୍ଧି ଫୁଲ ଆଣିଲେ, ହଜାର ହଜାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦୀପ ଜାଳିଲେ, ଶଙ୍ଖ ବଜାଇଲେ ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜାଗରଣ ପାଇଁ ଡାକିବାକୁ ମୃଦଙ୍ଗ ବାଜାଇଲେ। ସେମାନେ ଗାଇଲେ: ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ଗୋବିନ୍ଦ ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ, ଉତ୍ତିଷ୍ଠ କମଳାକାନ୍ତ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟଂ ମଙ୍ଗଳଂ କୁରୁ। ଅର୍ଥାତ୍, ହେ ଗୋବିନ୍ଦ, ଜାଗନ୍ତୁ; ହେ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜଧାରୀ, ଜାଗନ୍ତୁ; ହେ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି, ଜାଗନ୍ତୁ, ଏବଂ ତ୍ରିଲୋକକୁ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ।

ବିଷ୍ଣୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହସ ସହିତ ନିଜର କମଳ-ନୟନ ଖୋଲିଲେ ଏବଂ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ଜାଗରଣ ଆଲୋକର ବିଜୟ, ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ତପସ୍ୟାର ସମାପ୍ତି, ଏବଂ ସେହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଙ୍ଗଳ ଅନୁଷ୍ଠାନର ପୁନରାରମ୍ଭକୁ ଚିହ୍ନିତ କରେ, ଯାହା ଏହି କ୍ଷଣ ପାଇଁ ଚାରି ଶାନ୍ତ ମାସ ଧରି ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲା। ଏହି କ୍ଷଣକୁ ହିଁ ଦେବୋତ୍ଥାନ ଏକାଦଶୀ ପ୍ରତି ବର୍ଷ ସ୍ମରଣ କରେ, ଏବଂ ଏହି କାରଣରୁ ବିବାହ, ଗୃହପ୍ରବେଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆନନ୍ଦମୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଯାହା ସାଧାରଣତଃ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ସ୍ଥଗିତ ରହେ, ଏହି ଦିନଠାରୁ ପୁନଃ ଆରମ୍ଭ ହୋଇପାରେ।

ଦେବୋତ୍ଥାନ ଏକାଦଶୀ ତୁଳସୀ ବିବାହ ଉତ୍ସବ ମଧ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ତୁଳସୀ ଗଛର ଶାଳଗ୍ରାମ ରୂପୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହିତ ପବିତ୍ର ବିବାହ। ପରମ୍ପରା ମାନେ ଯେ ବୃନ୍ଦା ଦେବୀଙ୍କର ଅଟଳ ପବିତ୍ରତାକୁ ବିଷ୍ଣୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କୁ ତୁଳସୀ ଗଛ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେବାର ବର ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା ସେ କ୍ଷଣରୁ ତାଙ୍କର ଦୈନିକ ଉପାସନା ସହିତ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ହେଲା। ଦେବୋତ୍ଥାନ ଏକାଦଶୀ ଦିନ ବା ତହିଁ ପରେ ତୁଳସୀ ବିବାହ କରିବା ବା ତାହାର ସାକ୍ଷୀ ହେବା, କନ୍ୟାଦାନ ସହିତ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ ବୋଲି ମାନାଯାଏ।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକାଦଶୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପରି, ଏହି ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସଙ୍କଳ୍ପ ସହିତ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ଗୃହ-ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ଏକ ଘୋଷଣା, ଯେଉଁଥିରେ ସଂପାଦିତ ହେଉଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ରତର ନାମ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାର ଭକ୍ତଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପ ଥାଏ। ଏହି ଘୋଷଣା ପରେ ହିଁ ଦ୍ୱାଦଶୀ-ପୂର୍ବ ସନ୍ଧ୍ୟାର ଔପଚାରିକ ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯାହା ପରଦିନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିଜ ଜାଗରଣର ସଜାଗ ସ୍ମରଣରେ ପାଳିତ ହୁଏ।

ଦେଶର ଘରେ ଘରେ, ଏହି ଅବସର ଚିହ୍ନିତ କରିବାକୁ ତୁଳସୀ ଗଛ ଚାରିପଟେ ଉଠାନରେ ଆଖୁ ଡାଳର ଏକ ମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଏ। ଭକ୍ତମାନେ ଦ୍ୱାରଠାରୁ ପୂଜା-ବେଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ କମଳ-ପଦଚିହ୍ନ ଅଙ୍କନ କରନ୍ତି, ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଦୀର୍ଘ ବିଶ୍ରାମ ପରେ ସ୍ୱୟଂ ଆସୁଛନ୍ତି, ସେପରି ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଘରକୁ ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି। ମନ୍ଦିର, ନଦୀ କୂଳ ଏବଂ ତୁଳସୀ ଗଛ ନିକଟରେ ଏଗାର କିମ୍ବା ଏକୋଇଶ ଘିଅ ଦୀପ ଜାଳାଯାଏ, ଏବଂ ଋତୁର ଫସଲ, ଯଥା ତାଜା ଆଖୁ, ପାନିଫଳ, ମିଠା ଆଳୁ, ମୂଳା ଓ ଆମଳା, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ।

ପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ପରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ପ୍ରଭାତରେ ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପାରଣ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ବ୍ରତକୁ ସେହି ଔପଚାରିକ ସଜାଗତା ସହିତ ସମାପ୍ତ କରେ ଯାହା ପୂର୍ବ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ତାହାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା। ଯେଉଁ ଭକ୍ତମାନେ ଏକାଦଶୀ ରାତ୍ରି ବ୍ରତ ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସମାପନ ପୂଜା ପରେ ହିଁ ବ୍ରତ ଭାଙ୍ଗନ୍ତି, ପାରଣକୁ ବ୍ରତର ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରି, ନ କି ତାହାର ଶେଷରେ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିବା କେବଳ ଏକ ଔପଚାରିକତା ଭାବରେ।

ଦେବଶୟନୀ ଏକାଦଶୀ ଏବଂ ଦେବୋତ୍ଥାନ ଏକାଦଶୀ ମିଳିତ ଭାବେ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଚାରି ମାସର ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟକୁ ଏକ ସୁଚିନ୍ତିତ ବିରାମ ଭାବେ ଗଢ଼ନ୍ତି; ଗୋଟିଏ ଏକାଦଶୀ ବିବାହ ଓ ନୂଆ ଉଦ୍ୟମର ଋତୁ ବନ୍ଦ କରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ତାହାକୁ ପୁନଃ ଖୋଲେ। ଯେଉଁ ପରିବାର ଦୁଇ ଦିନ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପଞ୍ଜିକାକୁ ଏକ ନିରପେକ୍ଷ ଗ୍ରିଡ୍ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିଜ ବିଶ୍ରାମ ଓ ଜାଗରଣର ଲୟ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ କିଛି ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ପର୍ବମାନ ସଂଯୋଗବଶତଃ ପଡ଼ନ୍ତି। ଦୁଇ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏହି ସମତା, ଗୋଟିଏ ନିଦ୍ରାରେ ଯିବା ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ, ଅନ୍ୟଟି ପୁନଃ ଉଠିବା ଉପରେ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସେହି ସତ୍ୟର ଏକ ଦୃଢ଼ ବାର୍ଷିକ ଅନୁଭୂତି ଦିଏ, ଯାହା ପ୍ରତି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ କରେ: ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ଓ ପୁନରାଗମନ ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ନୁହଁନ୍ତି, ବରଂ ଏକ ହିଁ ନିରନ୍ତର ଗତି, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନ୍ୟକୁ ସାର୍ଥକ କରେ।