ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତର ମହତ୍ତ୍ୱ

ଏକାଦଶୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶୁକ୍ଳ (ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ) ଓ କୃଷ୍ଣ (କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ) ପାକ୍ଷିକର ଏକାଦଶ ଚାନ୍ଦ୍ର ତିଥି, ଅର୍ଥାତ୍ ତିଥି। ସନାତନ ଧର୍ମ ଏହାକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉପବାସମାନଙ୍କର ରାଜା (ବ୍ରତରାଜ) ବୋଲି ସମ୍ମାନ କରେ। ପଦ୍ମପୁରାଣ (ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡ) ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ସଂରକ୍ଷଣ କରିଛି, ଯାହା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଦୈତ୍ୟ ମୁରଙ୍କ କାହାଣୀ।

ସତ୍ୟଯୁଗରେ ମୁର ନାମକ ଏକ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଦୈତ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ଅଧିକାର କରି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବିତାଡ଼ିତ କଲା। ଦେବତାମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ପାଖକୁ ପଳାଇ ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ସାଡ଼ା ଦେଇ ବିଷ୍ଣୁ ମୁର ସହିତ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଓ ଭୀଷଣ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।

ଏହାପରେ ଭଗବାନ ବଦରିକାଶ୍ରମର ହିମାବତୀ ନାମକ ଏକାନ୍ତ ଗୁମ୍ଫାକୁ ଯାଇ ଦିବ୍ୟ ଧ୍ୟାନମୟ ବିଶ୍ରାମ (ଯୋଗନିଦ୍ରା) ରେ ଶୟନ କଲେ। ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଦ୍ରିତ ଦେଖି ମୁର ତରବାରି ଉଠାଇ ଆଘାତ କରିବାକୁ ଚାହିଁଲା। ସେହି କ୍ଷଣରେ ଭଗବାନଙ୍କ ନିଜ ରୂପରୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ ଏକ ଦିବ୍ୟ କନ୍ୟା ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଅଲୌକିକ ଶକ୍ତିର ତେଜ (ତେଜ) ବହନ କରିଥିଲେ।

ପ୍ରଚଣ୍ଡ ହୁଙ୍କାର ସହିତ କନ୍ୟା ମୁରକୁ ସାମ୍ନା କରି ତାକୁ ପରାଜିତ କଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଜାଗ୍ରତ ହେଲାବେଳେ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତି ଓ ବୀରତ୍ୱ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସେ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ତିଥିରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ। ସେହି ଦିନ ଠାରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନା ଏକାଦଶୀ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହା ସେହି ମାସରେ ପଡ଼େ ଯାହାକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଭଗବଦ୍‌ଗୀତା ୧୦.୩୫ରେ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି: "ମାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ।" ଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ ଏକାଦଶୀ ଦେବୀ ନାମ ଦେଇ ବର ଦେଲେ:

ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କେବଳ ଏକ କର୍ମକାଣ୍ଡ ନୁହେଁ। ପରମ୍ପରା ଏଥିରେ ଏକ ଏପରି ସାଧନା ଦେଖେ ଯାହା ଶରୀର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଦିଗରେ ଏକାଗ୍ର କରେ।

1. 1.ଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ ଏକାଦଶ ଅର୍ଥ ଏଗାର। ଏହି ଉପବାସକୁ ଏଗାରଟି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷଦ୍ୱାରର ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଭାବରେ ବୁଝାଯାଏ। ଏଥିମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ (ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ) ପାଞ୍ଚଟି, ଅର୍ଥାତ୍ ଆଖି, କାନ, ନାକ, ଜିଭ ଓ ଚର୍ମ। ସେଥିସହ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ (କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ) ପାଞ୍ଚଟି, ଅର୍ଥାତ୍ ବାଣୀ, ହାତ, ପାଦ ଏବଂ ଜନନ ଓ ମଳତ୍ୟାଗର ଦୁଇଟି ଅଙ୍ଗ। ଏକାଦଶତମଟି ହେଉଛି ମନ (ମନ), ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଅଧିପତି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଲାଳସାରୁ ଉପବାସ କରି ସାଧକ ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଦିଗରେ ଫେରାଇ ଆଣନ୍ତି।
2. 2.ଲଘୁତାର ଲୟ: ଆୟୁର୍ବେଦ ପାଚନକୁ ବିଶ୍ରାମ ଦେବା ପାଇଁ ସମୟ ସମୟରେ ଲଘୁ ଆହାର, ଅର୍ଥାତ୍ ଲଙ୍ଘନ, ସୁପାରିଶ କରେ। ଏକାଦଶୀର ପାକ୍ଷିକ ଲୟ ଭକ୍ତିର ପରିଧି ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବିଶ୍ରାମ ପ୍ରଦାନ କରେ। ରୋଗୀ, ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳା ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ସରଳ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସରଣ କରି ନିଜ ଚିକିତ୍ସକଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନେବା ଉଚିତ।
3. 3.ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ସଂଲଗ୍ନ ଲୟ: ଏକାଦଶୀ ଚାନ୍ଦ୍ର ପଞ୍ଜିକା ଅନୁସାରେ ପଡ଼ୁଥିବାରୁ ଏହି ପାଳନ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନକୁ ଚନ୍ଦ୍ରର ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରେ। ପ୍ରତି ଦୁଇ ସପ୍ତାହରେ ଏହାର ନିୟମିତ ପୁନରାଗମନ ସ୍ମରଣର ଅଭ୍ୟାସ ଗଢ଼େ।

ପରମ୍ପରା ଭିନ୍ନ ଶାରୀରିକ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଉପବାସର ତିନି ସ୍ତର ସ୍ୱୀକାର କରେ:

1. 1.ନିର୍ଜଳା ବ୍ରତ (ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଷ୍କ ଉପବାସ): ଏହା ସବୁଠାରୁ କଠୋର ନିୟମ। ଏକାଦଶୀ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରୁ ଦ୍ୱାଦଶୀ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ବା ଆହାର କିଛି ନିଆଯାଏ ନାହିଁ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ନିର୍ଜଳା (ଭୀମସେନୀ) ଏକାଦଶୀ ସହିତ ଏହା ବିଶେଷ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। କେବଳ ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହା ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
2. 2.ସଜଳ / ଫଳାହାରୀ ବ୍ରତ (ଜଳ, କ୍ଷୀର ଓ ଫଳ): ଏହା ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଚଳିତ ପଦ୍ଧତି। ଭକ୍ତମାନେ ଜଳ, ତାଜା କ୍ଷୀର, ନଡ଼ିଆ ପାଣି ଓ ଋତୁ ଫଳ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସାଧାରଣତଃ ଅନୁମୋଦିତ ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କୁଟ୍ଟୁ ଆଟା (କୁଟ୍ଟୁ), ସିଙ୍ଘାଡ଼ା ଆଟା (ସିଙ୍ଘାରା), ରାଜଗିରା (ରାଜଗିରା), ଆଳୁ ଓ ସେନ୍ଧା ଲୁଣ (ସେନ୍ଧା ନୁନ) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
3. 3.ଏକଭୁକ୍ତ ବ୍ରତ (ଦିନରେ ଏକ ଭୋଜନ): ଭକ୍ତ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଏକ ଅନ୍ନହୀନ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭୋଜନ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ କ୍ଷୀର ବା ଫଳ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହି କୋମଳ ପଦ୍ଧତି ବୃଦ୍ଧ, ରୋଗୀ ଓ ସ୍ତନ୍ୟପାନ କରାଉଥିବା ମାତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।

ଏକାଦଶୀରେ କିଛି ଖାଦ୍ୟ ବର୍ଜନ କରିବାର ପରମ୍ପରା ଦୃଢ଼:

• •
  ପାପପୁରୁଷଙ୍କ କାହାଣୀ: ପୌରାଣିକ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଏକାଦଶୀ ଦେବୀ ପ୍ରକଟ ହେବା ପରେ ଜଗତର ପାପ, ପାପପୁରୁଷ ରୂପରେ, ଭଗବାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ ଯେ ସେମାନେ କେଉଁଠାରେ ରହିବେ। ଭଗବାନ କହିଲେ ଯେ ଏକାଦଶୀ ଦିନ ସେମାନେ ଅନ୍ନ, ଚାଉଳ ଓ ଶସ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବେ। ତେଣୁ ଏହି ଦିନ ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାପର ଭାର ଗ୍ରହଣ କରିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
• •
  ବ୍ୟବହାରିକ ଦୃଷ୍ଟି: ଚାଉଳ ଓ ଅନ୍ନର ଭାରୀ ଭୋଜନ ପ୍ରାୟତଃ ଆଳସ୍ୟ ଆଣେ। ଲଘୁ ଆହାର ଜପ ଓ ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ମନକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ରଖେ।
• •
  ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ବର୍ଜିତ ଖାଦ୍ୟ:
• •
  ଚାଉଳ, ଗହମ, ଯବ, ମକା ଓ ମିଲେଟ ସମେତ ସମସ୍ତ ଅନ୍ନ।
• •
  ଡାଲି ଓ ଶିମ୍ବ ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟ, ଯଥା ଚଣା, ରାଜମା ଓ ମଟର।
• •
  ପିଆଜ, ରସୁଣ, ଛତୁ, ହିଙ୍ଗୁ ଓ ସୋରିଷ ଭଳି ତୀବ୍ର ତାମସିକ ଖାଦ୍ୟ।
• •
  ସମସ୍ତ ମାଂସ, ମାଛ, ଅଣ୍ଡା, ମଦ୍ୟ ଓ ତମାଖୁ।

ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକାଦଶୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦଶମୀ, ଏକାଦଶୀ ଓ ଦ୍ୱାଦଶୀ, ଏହି ତିନି ଦିନ ବ୍ୟାପୀ:

1. 1.ଦଶମୀ (ଦଶମ ଦିନ): ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭୋଜନ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରନ୍ତୁ। ଦଶମୀ ଅପରାହ୍ନରେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ତୋଳନ୍ତୁ। ଏକାଦଶୀ ଓ ରବିବାରରେ ତୁଳସୀ ତୋଳିବା ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ବର୍ଜିତ।
2. 2.ଏକାଦଶୀ ପ୍ରଭାତର ନିତ୍ୟକର୍ମ:

• •
  ପ୍ରାୟ ଅରୁଣୋଦୟ ପୂର୍ବରୁ, ବ୍ରାହ୍ମ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠନ୍ତୁ।
• •
  ଗଙ୍ଗା ଜଳର କିଛି ବିନ୍ଦୁ କିମ୍ବା ତିଳ ସହିତ ଶୁଦ୍ଧିକାରକ ସ୍ନାନ କରନ୍ତୁ।
• •
  ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହଳଦିଆ ପରିଷ୍କାର ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରନ୍ତୁ।
• •
  ଭଗବାନଙ୍କ ବେଦୀ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରଭାତ ସଙ୍କଳ୍ପ ନିଅନ୍ତୁ:

1. 3.ଷୋଡ଼ଶୋପଚାର ଉପାସନା (ଷୋଳଟି ଅର୍ଘ୍ୟ):

• •
  ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କିମ୍ବା ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାକୁ ଧ୍ୟାନ, ଆବାହନ, ଆସନ ଓ ସ୍ନାନ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ।
• •
  ସୁଗନ୍ଧି ଚନ୍ଦନ, ଗୋପୀ ଚନ୍ଦନ, ହଳଦିଆ ଗେଂଦା ଫୁଲ ଓ ପବିତ୍ର ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ।
• •
  ଶୁଦ୍ଧ ଗାଈ ଘିଅର ଦୀପ (ଦୀପ) ଓ ଧୂପ (ଧୂପ) ଜାଳନ୍ତୁ।
• •
  ତାଜା ଫଳ, ମଖାନା ଓ ପଞ୍ଚାମୃତର ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୋଗ ଉପରେ ଗୋଟିଏ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ରଖନ୍ତୁ।

1. 4.ଭକ୍ତିମୂଳକ ପାଠ: ବିଷ୍ଣୁ ସହସ୍ରନାମ, ଶ୍ରୀମଦ୍‌ଭଗବଦ୍‌ଗୀତା, ବା ନାରାୟଣ କବଚର ପାଠ କରନ୍ତୁ। ଅନେକ ଭକ୍ତ ଓଁ ନମୋ ଭଗବତେ ବାସୁଦେବାୟ ମନ୍ତ୍ରର ୧୦୮ ଥର ଜପ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି।
2. 5.ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ: ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଦିବାନିଦ୍ରା ବର୍ଜନ କରିବା ପରମ୍ପରାରେ ପରାମର୍ଶିତ। ଭକ୍ତମାନେ ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରି କୀର୍ତ୍ତନ ଗାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେହି ମାସର ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ କଥା ପାଠ କରନ୍ତି।

ଦ୍ୱାଦଶୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ଚାନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାଦଶ ତିଥିରେ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ କରି ପାରଣ ସହିତ ଉପବାସ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ:

1. 1.ପାରଣର ସମୟ: ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପରେ ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥି ସମାପ୍ତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରତ ଭାଙ୍ଗନ୍ତୁ। ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ପାରଣ କଲେ ଅନୁଷ୍ଠାନର ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ।
2. 2.ହରିବାସରର ନିୟମ: ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିର ପ୍ରଥମ ଚତୁର୍ଥାଂଶକୁ ହରିବାସର କୁହାଯାଏ, କାରଣ ତାହା ମଧ୍ୟ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିଜ ଏକାଦଶୀ ଜାଗରଣର ଅଂଶ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରତ ନ ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ, କାରଣ ଏହା କରିଲେ ତିଥି ବଦଳି ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉପବାସର ପୁଣ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଭକ୍ତ ହରିବାସର ସମାପ୍ତ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରି ତା'ପରେ ଆହାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
3. 3.ସମୟ ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ: ଯଦି ସମୟ ଅତି ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ତେବେ ଅନେକ ପରମ୍ପରା ନ୍ୟୂନତମ ପାରଣ ଭାବେ ଜଳର ଏକ ଚୁମୁକ ବା ଚରଣାମୃତ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ଏହାର ଅଳ୍ପ ପରେ ଭୋଜନ ହୁଏ। ଦିନର ସଠିକ ସମୟ ପାଇଁ ସ୍ଥାନୀୟ ପଞ୍ଜିକା କିମ୍ବା ମନ୍ଦିର ପୂଜାରୀଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ କରନ୍ତୁ।
4. 4.ପାରଣର କ୍ରମ:

• •
  ଦ୍ୱାଦଶୀ ପ୍ରଭାତରେ ସ୍ନାନ କରି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତୁ।
• •
  ଗାଈକୁ ସବୁଜ ଘାସ (ଗୋଗ୍ରାସ) ଖାଇବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନ୍ନ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅନ୍ତୁ।
• •
  ପବିତ୍ର ଚରଣାମୃତର ଏକ ଚୁମୁକ ନିଅନ୍ତୁ ବା ପବିତ୍ର ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
• •
  ଏକ ଉପଯୁକ୍ତ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରି ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଭକ୍ତିର ଚକ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତୁ।