ଷଟତିଳା ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ କଥା (ରାଶିର ୬ଟି ପବିତ୍ର ଉପଯୋଗ)

ମାଘ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ ଷଟତିଳା ଏକାଦଶୀର ପବିତ୍ର କଥା।

ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡ ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ସଂବାଦରେ ଉତ୍ପତ୍ତି

ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର ବୟାଳିସତମ (୪୨ତମ) ଅଧ୍ୟାୟରେ ମହର୍ଷି ଦାଳଭ୍ୟ ମହର୍ଷି ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି:

"ହେ ମୁନିବର! ମର୍ତ୍ତ୍ୟଲୋକରେ ମନୁଷ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ଅନେକ ପାପ କରିପକାଏ। ମାଘ ମାସର ଶୀତଳ ଋତୁରେ ଏପରି କେଉଁ ସୁଗମ ବ୍ରତ ଅଛି ଯାହା କରିବାରୁ ସମସ୍ତ ପାପ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ?"

ମହର୍ଷି ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ:

"ହେ ଦାଳଭ୍ୟ! ମାଘ ମାସର କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ଷଟତିଳା ଏକାଦଶୀର ପବିତ୍ର ବ୍ରତ ପାଳନ କର। ଏହି ଦିନ ପବିତ୍ର ତିଳର ଷଡ଼ବିଧ ପ୍ରୟୋଗ ବାଣୀ, ମନ ଓ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦଗ୍ଧ କରି, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶାଶ୍ୱତ ଧାମରେ ବାସ ପ୍ରଦାନ କରେ।"

ତିଳର ଷଡ଼ ପବିତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ

ଶବ୍ଦ ଷଟତିଳାର ଅର୍ଥ ଏହି ପବିତ୍ର ଦିନ ତିଳର ଛଅଟି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରୟୋଗକୁ ବୁଝାଏ:

1.ତିଳ ସ୍ନାନ: ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବା।
2.ତିଳ ଉବଟନ: ସ୍ନାନ ପୂର୍ବରୁ ଶରୀରରେ ତିଳର ଉବଟନ ଲଗାଇବା।
3.ତିଳ ହୋମ: ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରେ କଳା ତିଳର ଆହୁତି ଦେବା।
4.ତିଳ ତର୍ପଣ: ପିତୃଗଣଙ୍କ ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ତିଳ ଓ ଜଳରେ ତର୍ପଣ କରିବା।
5.ତିଳ ଭୋଜନ / ତିଳ ପ୍ରସାଦ: ଉପବାସୀ ଆହାର ଓ ପ୍ରସାଦରେ ତିଳ ଗ୍ରହଣ କରିବା।
6.ତିଳ ଦାନ: ଦରିଦ୍ର ଓ ଜରୁରତମନ୍ଦଙ୍କୁ ତିଳ, ତିଳର ମିଠା (ଗଜକ / ରେବଡ଼ି / ଲଡ଼ୁ) ଏବଂ ତିଳ ଭରା ମାଟି ପାତ୍ର ଦାନ କରିବା।

ଧର୍ମପରାୟଣା ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କ ପବିତ୍ର କଥା

ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହି ବ୍ରତର ମହିମା ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ କଥା କହିଲେ, ଯାହା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କ ବିଷୟରେ, ଯିଏ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ରହୁଥିଲେ।

ଏହି ପବିତ୍ର ନାରୀ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଭାବେ ସମର୍ପିତ ଥିଲେ। ସେ ସାରା ଜୀବନ ନିରନ୍ତର ବ୍ରତ, ଉପବାସ ଓ ମନ୍ଦିର ପୂଜାରେ ରତ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଅତ୍ୟଧିକ ତପସ୍ୟା ସତ୍ତ୍ୱେ ତାଙ୍କଠାରେ ଏକ ତ୍ରୁଟି ଥିଲା: ସେ କାହାକୁ କେବେ ଅନ୍ନ ବା ଖାଦ୍ୟର ଦାନ (ଅନ୍ନଦାନ) କରି ନ ଥିଲେ।

ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଦାନର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଗୁଣ ଶିଖାଇବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ। ଭଗବାନ ଏକ କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତ, ଭ୍ରମଣଶୀଳ ଭିକ୍ଷୁକ (ଭିକ୍ଷୁ) ରୂପ ଧାରଣ କରି ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ଭିକ୍ଷା ମାଗିଲେ।

ଭିକ୍ଷୁକର ଅସୁବିଧାରେ ବିରକ୍ତ ହୋଇ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଭୂମିରୁ ଶୁଖିଲା ମାଟିର ଏକ ଢେଲା (ମାଟିର ଢେଲା) ଉଠାଇ ଭଗବାନଙ୍କ ଭିକ୍ଷା-ପାତ୍ରରେ ପକାଇ ଦେଲେ। ଭଗବାନ ଶାନ୍ତଭାବେ ସେହି ଢେଲା ଗ୍ରହଣ କରି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଗଲେ।

ରିକ୍ତ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାସାଦ

କିଛି ସମୟ ପରେ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ଏବଂ କଠୋର ବ୍ରତର ପ୍ରଭାବରେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ସୁନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନ ସହିତ ଏକ ବିଶାଳ ଓ ଭବ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାସାଦ ମିଳିଲା।

କିନ୍ତୁ ସେ ପ୍ରାସାଦ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେଖିଲେ ଯେ ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟ। ସେଠାରେ ନା ଅନ୍ନ ଥିଲା, ନା ଜଳ, ନା ବସ୍ତ୍ର, ନା କୌଣସି ଭୋଗ ସାମଗ୍ରୀ। ସେ ଶୂନ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଭବନରେ ବସି ତୀବ୍ର କ୍ଷୁଧାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ରହିଲେ।

ବିଚଳିତ ହୋଇ ସେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ:

"ହେ ପ୍ରଭୋ! ମୁଁ ସାରା ଜୀବନ ଉପବାସ ଓ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଅତିବାହିତ କରିଛି। ତେବେ ମୋ ଏହି ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାସାଦ କାହିଁକି ସମସ୍ତ ଆହାରରୁ ଶୂନ୍ୟ?"

ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସ୍ନେହ ସହିତ ବୁଝାଇଲେ:

"ହେ ପୁଣ୍ୟଶୀଳା! ତୁମେ ମହାନ ତପସ୍ୟା କରିଛ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ଅନ୍ନ ବା ଆହାର ଦାନରେ ଦେଇ ନାହଁ। ମୋତେ ଭିକ୍ଷାରେ ତୁମେ ଯାହା ଦେଇଥିଲ, ତାହା କେବଳ ସେହି ମାଟିର ଢେଲା ଥିଲା, ଯାହା ଏହି ଶୂନ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଗୃହରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇଛି।

ଏହାର ପ୍ରତିକାର ପାଇଁ, ଯେତେବେଳେ ଦେବକନ୍ୟାମାନେ ତୁମ ଗୃହକୁ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆସିବେ, ସେମାନଙ୍କୁ ମାଘ କୃଷ୍ଣ ଷଟତିଳା ଏକାଦଶୀର ପବିତ୍ର ବିଧି ପଚାର। ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କର ଏବଂ ତିଳ ଓ ଅନ୍ନ ଦାନ କର।"

ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଭଗବାନଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଦେବକନ୍ୟାମାନଙ୍କଠାରୁ ପବିତ୍ର ବିଧି ଶିଖିଲେ, ଏବଂ ଷଟତିଳା ଏକାଦଶୀର ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ। ତିଳ ଓ ଅନ୍ନ ଦାନ ଦେବା ମାତ୍ରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ପ୍ରାସାଦ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅସୀମ ଦିବ୍ୟ ଆହାର, ମଧୁର ଫଳ, ରେଶମୀ ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା।

ଫଳ: ତିଳ ଓ ଦାନର ସଂଯୁକ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱ

ଏହି କଥାର ଶିକ୍ଷା ଦୁଇ ପ୍ରକାରର। ପ୍ରଥମତଃ, କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ତପସ୍ୟା (ବ୍ରତ, ସ୍ନାନ, ପୂଜା) ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି କରେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିବାର କ୍ଷମତା ନିଜେ ଦିଏ ନାହିଁ, ଏଥିପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ପୁରସ୍କାର ରିକ୍ତ ରହିଗଲା। ଦ୍ୱିତୀୟତଃ, ଏହି ଗୋଟିଏ ଏକାଦଶୀରେ ତିଳର ଷଡ଼ବିଧ ପ୍ରୟୋଗ ସମଗ୍ର ଜୀବନର ଦାନକର୍ମର ପୁଣ୍ୟକୁ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ସମାହିତ କରେ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ସେଥିପାଇଁ ଯେଉଁ ଭକ୍ତମାନେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ତପସ୍ୟା ଓ କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଉଦାରତା ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ଚାହାଁନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଷଟତିଳା ଏକାଦଶୀ ବିଶେଷ ଭାବେ ପରାମର୍ଶିତ।

ସଙ୍କଳ୍ପ, ବ୍ରତ ଅନୁଶାସନ ଓ ସମୟ

ଏହି ବ୍ରତ ମାଘ କୃଷ୍ଣ ଏକାଦଶୀର ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ଔପଚାରିକ ସଙ୍କଳ୍ପ ସହିତ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଭକ୍ତ ତିଳ-ମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସି ହାତରେ ଜଳ ନିଅନ୍ତି, ଏବଂ ଦିନରାତି ତିଳ ସହିତ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ରଖିବା, ଏହାର ଫଳ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିବା ଏବଂ ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ନଦାନ ଓ ତିଳଦାନ ଅବଶ୍ୟ କରିବାର ସଙ୍କଳ୍ପ ନିଅନ୍ତି।

ଦିନସାରା ଭକ୍ତ ଅନ୍ନରୁ ଦୂରେଇ ରହନ୍ତି, ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଫଳାହାର, ତିଳମୟ ପ୍ରସାଦ ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପବାସ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ତିଳ-ଲଡ଼ୁ ସହିତ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଓଁ ନମୋ ଭଗବତେ ବାସୁଦେବାୟ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରନ୍ତି। ପ୍ରାତଃ ଓ ସାୟଂ ଉଭୟ ସମୟରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରାଯାଏ, ଏବଂ ତିଳର ଷଡ଼ବିଧ ପ୍ରୟୋଗ, ସ୍ନାନ, ଉବଟନ, ହୋମ, ତର୍ପଣ, ପ୍ରସାଦ ଓ ଦାନ, ଆଦର୍ଶ ଭାବେ ସମଗ୍ର ଦିନରେ ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ, ଶେଷ ସମୟ ପାଇଁ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ।

ଦାନ ଓ ତିଳ-ଦାନ

ଯେହେତୁ କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କ ଅନ୍ନଦାନ ନ କରିବାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଦାନ ଏହି ବ୍ରତର କୌଣସି ବିକଳ୍ପ ସଂଯୋଜନା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହାର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଅନୁଶାସନ। ଭକ୍ତମାନେ ତିଳ, ତିଳର ମିଠା, ଗରମ ବସ୍ତ୍ର, ଜୋତା ଓ ପାକ କରାଯାଇଥିବା ଅନ୍ନ ଦରିଦ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି, କାରଣ ମାଘ ମାସରେ ଭାରତର ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଶୀତ ଋତୁ ରହେ, ଏବଂ ଏହି ଦାନ ପ୍ରକୃତ କଷ୍ଟ ସହିତ ଧର୍ମଫଳ ମଧ୍ୟ ପୂରଣ କରେ।

ଦ୍ୱାଦଶୀ ପାରଣ: ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ

ବ୍ରତ ଦ୍ୱାଦଶୀ ପ୍ରଭାତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପରେ ଏବଂ ହରିବାସର ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ଯେଉଁ ହରିବାସର ଏକାଦଶୀର ଶେଷ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଯାହା ଦ୍ୱାଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ ଏବଂ ଯେଉଁ ସମୟରେ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ନିଷିଦ୍ଧ। ଭକ୍ତ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ପ୍ରାତଃ ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ତିଳ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବା ଯେକୌଣସି ଦାନ ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତା'ପରେ ଭାରୀ ଭୋଜନ ବଦଳରେ ସରଳ ପ୍ରସାଦରେ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି।

ଉପସଂହାର

ଷଡ଼ବିଧ ରୂପରେ ଅର୍ପିତ ତିଳ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ଗୋଟିଏ ଏକାଦଶୀ ଶିଖାଏ ଯେ ପ୍ରକୃତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରାଚୁର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ପାଇଁ ପରିତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଥିବା ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଯେତିକି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ବସ୍ତୁ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ସେତିକି ଆଧାରିତ।