षट्तिला एकादशी व्रत कथा (तिळाचे ६ पावन उपयोग)

पद्म पुराणाच्या उत्तर खंडाच्या बेचाळिसाव्या अध्यायात ऋषी दाल्भ्य ऋषी पुलस्त्य यांना विचारतात:

ऋषी पुलस्त्य उत्तर देतात:

‘षटतिला’ या शब्दाचा अर्थ या पवित्र दिवशी तिळाच्या वापराच्या सहा विशिष्ट प्रकारांकडे निर्देश करतो:

1. 1.तीळ-स्नान: तिळाच्या पाण्याने स्नान करणे.
2. 2.तीळ-उटणे: स्नानापूर्वी अंगाला तिळाची पेस्ट लावणे.
3. 3.तीळ-होम: पवित्र यज्ञाग्नीत (यज्ञ) काळे तीळ अर्पण करणे.
4. 4.तीळ-तर्पण: पितरांना (पितृ) तीळ आणि पाणी अर्पण करणे.
5. 5.तीळ-भोजन / तीळ-प्रसाद: उपवासाच्या अन्नात आणि प्रसादात तीळ सेवन करणे.
6. 6.तीळ-दान: गरजूंना तीळ, तिळाच्या मिठाई (गजक / रेवड्या / लाडू) आणि तिळाने भरलेली मातीची भांडी दान करणे.

पूर्वीच्या काळात एका अत्यंत धार्मिक ब्राह्मण स्त्रीचा इतिहास भगवान श्रीकृष्ण सांगतात.

ही सद्गुणी स्त्री भगवान विष्णूंची निष्ठावान भक्त होती. तिने आयुष्यभर सतत उपवास, तपश्चर्या आणि मंदिरातील पूजा केली. परंतु तिच्या अपार तपश्चर्येतही एक उणीव होती: तिने कधीही कोणालाही अन्न किंवा धान्याचे दान (अन्नदान) केले नव्हते.

भगवान विष्णूंनी तिला दानाचे परम पुण्य शिकवण्याचा निश्चय केला. भगवंतांनी एका भुकेल्या, भटक्या याचकाचा (भिक्षू) वेष घेतला आणि तिच्या दारी जाऊन भिक्षा मागितली.

याचकाला कंटाळून त्या स्त्रीने जमिनीवरून मातीचे एक कोरडे ढेकूळ (मातीचे ढेकूळ) उचलले आणि भगवंतांच्या भिक्षापात्रात टाकले. भगवान विष्णूंनी ते मातीचे ढेकूळ शांतपणे स्वीकारले आणि निघून गेले.

काही काळाने ती स्त्री देह ठेवून तिच्या कठोर उपवासांमुळे स्वर्गलोकात गेली. स्वर्गात तिला सुंदर उद्यानांसह एक भव्य, सुवर्णमय महाल देण्यात आला.

परंतु जेव्हा ती महालात गेली, तेव्हा तो पूर्णपणे रिकामा होता. तिथे अन्न नव्हते, पाणी नव्हते, वस्त्र नव्हते, आणि कोणतेही सामान नव्हते; आणि ती तीव्र भुकेने त्रस्त होऊन त्या रिकाम्या सुवर्ण-महालात बसून राहिली.

व्याकूळ होऊन ती भगवान विष्णूंची प्रार्थना करू लागली:

भगवान विष्णू प्रकट होऊन सौम्यपणे म्हणाले:

स्त्रीने भगवंतांचा सल्ला पाळला, देवकन्यांकडून पवित्र विधी शिकून घेतला आणि षटतिला एकादशीचे व्रत केले. तीळ आणि अन्नाचे दान करताच, तिचा दैवी महाल क्षणार्धात अमर्याद दैवी अन्न, गोड फळे, रेशमी वस्त्रे आणि तेजस्वी आध्यात्मिक वैभवाने भरून गेला.

कथेची शिकवण दुहेरी आहे. प्रथम, वैयक्तिक तपश्चर्या (उपवास, स्नान, पूजा) स्वतःला शुद्ध करते, परंतु ती स्वतः इतरांना सांभाळण्याची क्षमता निर्माण करत नाही, आणि म्हणून त्या स्त्रीचे स्वर्गीय फळ पोकळ राहिले. दुसरे, या एका एकादशीला तिळाच्या सहा प्रकारच्या उपयोगांत आयुष्यभराचे दानधर्म एका दिवसाच्या पुण्यात सामावलेले मानले जाते; म्हणूनच जे भक्त वैयक्तिक तपश्चर्या आणि भुकेल्यांप्रती मूर्त उदारता यांत समतोल साधू इच्छितात, त्यांना षटतिला एकादशीची विशेष शिफारस केली जाते.

व्रताचा आरंभ माघ कृष्ण एकादशीला सूर्योदयापूर्वी औपचारिक संकल्पाने होतो. भक्त तिळमिश्रित पाण्याने स्नान करतो, भगवान विष्णूंसमोर बसतो, हातात पाणी घेतो, आणि दिवसरात्र तिळाच्या पालनासह एकादशीचा उपवास करण्याचे वचन देतो; व्रताचे फल भगवंतांना अर्पण करतो, आणि उपवास संपण्यापूर्वी अन्नदान व तीळ-दान करण्याचा निश्चय करतो.

दिवसभर भक्त धान्य आणि साधे अन्न टाळतो, क्षमतेनुसार फळे, तिळाचा प्रसाद किंवा पूर्ण उपवास पाळतो, आणि धूप, दीप व तिळाच्या लाडूंनी (तिळाचे लाडू) भगवान विष्णूंची पूजा करतो, ‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय’ या मंत्राचा जप करतो. भगवान विष्णूंची पूजा सकाळी आणि संध्याकाळी दोन्ही वेळा केली जाते; आणि सहा प्रकारचे तीळ-विधी — स्नान, उटणे, होम, तर्पण, प्रसाद आणि दान — शेवटच्या प्रहरासाठी न ठेवता दिवसभरात आदर्शतः विभागून केले जातात.

कथा पूर्णतः त्या स्त्रीने अन्नदान न केल्याभोवती फिरत असल्यामुळे, दान हे या व्रताचे ऐच्छिक जोड नसून त्याची मध्यवर्ती शिस्त आहे. भक्त तीळ, तिळाच्या मिठाया, ऊबदार वस्त्रे, पादत्राणे आणि शिजवलेले अन्न गरजूंना व ब्राह्मणांना दान करतात; कारण माघ महिना भारतातील अनेक भागांत अजूनही थंडीचा असतो, आणि या भेटी धार्मिक पुण्याबरोबरच प्रत्यक्ष हालअपेष्टांनाही उत्तर देतात.

उपवासाची सांगता द्वादशीच्या सकाळी सूर्योदयानंतर होते, आणि हरिवासर कालावधी संपल्यानंतर — एकादशीचा अंतिम चतुर्थांश, जो द्वादशीत पसरतो आणि ज्या काळात उपवास सोडण्यास मनाई आहे — समाप्त झाल्यावर. भक्त स्नान करतो, प्रातःकालीन प्रार्थना आणि भगवान विष्णूंना तीळ अर्पण करतो, अद्याप न दिलेले दान पूर्ण करतो, आणि त्यानंतर समृद्ध अन्नाऐवजी साध्या प्रसादाने उपवास सोडतो.

सहा रूपांत अर्पण केलेल्या तिळाद्वारे ही एकादशी शिकवते की खरे आध्यात्मिक वैभव जितके स्वतःसाठी केलेल्या त्यागातून घडते, तितकेच इतरांना दिलेल्या दानातूनही घडते.