देवउठणी (प्रबोधिनी) एकादशी व्रत कथा आणि तुळशी विवाह

देवउठनी एकादशी, ज्याला प्रबोधिनी एकादशी किंवा देव उठनी ग्यारस असेही म्हणतात, तिचे माहात्म्य स्कंद पुराणाच्या वैष्णव खंडात, अध्याय ३३ मध्ये सांगितले आहे, जिथे भगवान ब्रह्मा ऋषी नारदांना हे व्रत सांगतात. ब्रह्मा घोषित करतात की सर्व पवित्र तीर्थजलांत स्नान करून आणि एक हजार अश्वमेध यज्ञ केल्याने जे आध्यात्मिक पुण्य मिळते, तेच केवळ प्रबोधिनी एकादशीचे व्रत पाळल्याने प्राप्त होते. याच दिवशी भगवान जनार्दन शेषनागावर चार महिन्यांच्या गूढ निद्रेतून जागे होतात आणि तिन्ही लोक मंगलमयतेने भरून जातात.

या दिवसामागील कथा त्या काळापर्यंत जाते जेव्हा शंखासुर नावाचा असुर दीर्घ तपश्चर्येने मिळवलेल्या वरदानांच्या बळावर गर्विष्ठ झाला होता. आपल्या अहंकारात त्याने स्वर्गलोकातून पवित्र वेद चोरले आणि ते विश्वसागराच्या खोलवर लपवून ठेवले, त्यामुळे तिन्ही लोक ज्या पवित्र ज्ञानावर अवलंबून होते ते ज्ञान नाहीसे झाले.

हरवलेले पुन्हा मिळवण्यासाठी भगवान विष्णूंनी महामत्स्याचे रूप धारण करून समुद्रात प्रवेश केला. खोलवर त्यांनी शंखासुराचा शोध घेऊन त्याचा पराभव केला, वेद ब्रह्मदेवांना परत दिले, आणि असे करून तिन्ही लोकांमध्ये धर्म पुन्हा समतोलात आणला.

शंखासुराविरुद्धच्या संघर्षाने भगवान विष्णू थकले, आणि ते पूर्ण झाल्यावर आषाढ शुक्ल पक्षातील देवशयनी एकादशीपासून ते समुद्रतळाशी योगनिद्रेच्या गूढ निद्रेत गेले. ही निद्रा चातुर्मासाचा आरंभ दर्शवते, ते चार पवित्र महिने ज्यात अनेक तपश्चर्या पाळल्या जातात आणि मोठे विधी पारंपरिकरीत्या बाजूला ठेवले जातात.

या शांत विश्रांतीच्या चार पूर्ण महिन्यांनंतर देव, ऋषी, गंधर्व आणि स्वतः देवी लक्ष्मी क्षीरसागराभोवती जमले. त्यांनी सुगंधी फुले आणले, हजारो सोनेरी दीप प्रज्वलित केले, शंख फुंकले आणि मृदंग वाजवून विष्णूंना आनंदाने जागे होण्यासाठी आवाहन केले. त्यांनी गायले: उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ गोविंद उत्तिष्ठ गरुडध्वज, उत्तिष्ठ कमलाकांत त्रैलोक्यं मंगलं कुरु: उठा, गोविंदा, उठा, गरुडध्वजधारी, उठा, लक्ष्मीप्रिय, आणि तिन्ही लोकांना मंगल प्रदान करा.

भगवान विष्णूंनी तेजस्वी स्मिताने आपले कमलनेत्र उघडले आणि एकत्र जमलेल्या विश्वाला आशीर्वाद दिला. त्यांच्या जागृत होण्याने प्रकाशाचा विजय, चातुर्मासाच्या तपश्चर्येची सांगता, आणि चार शांत महिन्यांत या क्षणाची वाट पाहत असलेल्या प्रत्येक मंगल विधीचा पुनरारंभ झाला. हा क्षण दरवर्षी देवउठनी एकादशीच्या दिवशी स्मरला जातो, आणि म्हणूनच चातुर्मासात सामान्यतः थांबवलेले विवाह, गृहप्रवेश आणि इतर आनंददायी विधी या दिवसापासून पुन्हा सुरू होऊ शकतात.

देवउठनी एकादशी तुळस विवाहाच्या सोहळ्यालाही आरंभ करते, म्हणजे तुळशीच्या रोपाचा शालिग्राम शिळेच्या रूपातील भगवान विष्णूंशी पवित्र विवाह. परंपरेनुसार वृंदा देवीच्या अढळ पवित्रतेचा भगवान विष्णूंनी सन्मान केला, आणि तिला तुळशीच्या रोपाचे रूप धारण करण्याचा आशीर्वाद दिला, जे त्यानंतर त्यांच्या नित्य पूजेपासून अविभाज्य झाले. देवउठनी एकादशीला किंवा त्यानंतर तुळस विवाह करणे किंवा पाहणे, हे कन्यादानाइतकेच, म्हणजे वधूचे पवित्र दान करण्याइतकेच, आध्यात्मिक पुण्य देते असे मानले जाते.

इतर सर्व एकादशी आचरणांप्रमाणे, हे व्रत आदल्या संध्याकाळी संकल्पाने सुरू होते, म्हणजे देवघरासमोर केलेली मौखिक हेतुघोषणा. त्यात हाती घेतलेल्या विशिष्ट उपवासाचे नाव घेतले जाते, आणि तो पूर्ण मनाने पूर्ण करण्याचा निर्धार व्यक्त केला जातो. ही घोषणा झाल्यानंतरच द्वादशीच्या आदल्या रात्रीचा औपचारिक उपवास सुरू होतो, आणि पुढील दिवसभर भगवान विष्णूंच्या स्वतःच्या जागरणाच्या जागृत स्मरणात तो पाळला जातो.

देशभरातील घरांत या प्रसंगी अंगणात तुळशीच्या रोपाभोवती ऊसाच्या काड्यांचा मंडप उभारला जातो. भक्त उंबऱ्यापासून पूजेच्या वेदीपर्यंत कमळाच्या पावलांच्या प्रतीकात्मक खुणा रांगोळीने काढतात, जणू दीर्घ विश्रांतीनंतर भगवान स्वतः चालत घरात येत आहेत अशा स्वागताने. मंदिरांत, नद्यांकाठी आणि तुळशीच्या रोपासमोर अकरा किंवा एकवीस तुपाचे दीप लावले जातात, आणि भगवंतांना त्या हंगामातील पीक अर्पण केले जाते: ताजा ऊस, शिंगाडा, रताळी, मुळा आणि आवळा.

उपवासाची सांगता द्वादशीच्या सकाळी होते, पूजा पूर्ण झाल्यानंतर आणि ब्राह्मणभोजन झाल्यानंतर, ज्या विधीला पारणा म्हणतात, आणि ज्याने आदल्या संध्याकाळी सुरू झालेले व्रत तितक्याच औपचारिक लक्षाने पूर्ण होते. एकादशीची रात्र उपवासात जागून काढलेले भक्त ही समाप्तीची पूजा झाल्यावरच व्रत सोडतात, आणि पारणाला व्रताचा अविभाज्य भाग मानतात, शेवटी जोडलेली केवळ औपचारिकता नव्हे.

देवशयनी एकादशी आणि देवउठनी एकादशी मिळून चातुर्मासाच्या चार महिन्यांना वर्षाच्या मोठ्या चक्रातील एक जाणीवपूर्वक घेतलेला विराम म्हणून चौकटबद्ध करतात: एक एकादशी विवाह आणि नव्या उपक्रमांचा हंगाम बंद करते, तर दुसरी तो पुन्हा उघडते. ही दोन्ही दिवस पाळणारी कुटुंबे पंचांगाला केवळ तटस्थ चौकट न मानता, विष्णूंच्या स्वतःच्या विश्रांती आणि जागरणाच्या लयीने आकाराला आलेले काहीतरी म्हणून अनुभवतात. दोन दिवसांतील सममिती, एक झोपण्याभोवती आणि दुसरी पुन्हा उठण्याभोवती रचलेली, भक्तांना त्याच सत्याचा दररोजच्या सूर्योदयात लघुरूपात दिसणारा, वार्षिक, मूर्त अनुभव देते. विश्रांती आणि पुनरागमन हे विरुद्ध नसून एकाच अखंड हालचालीचे दोन भाग आहेत, आणि प्रत्येक जण दुसऱ्याला अर्थ देतो.