आमलकी एकादशी व्रत कथा (फाल्गुन शुक्ल पक्ष)

आमलकी एकादशीची कथा ब्रह्मांड पुराणात जतन केलेली आहे, जिथे महर्षी वसिष्ठ प्रभू रामचंद्रांचे पूर्वज असलेले थोर राजा मांधाता यांना ही कथा सांगतात. फाल्गुन शुक्ल पक्षात येणाऱ्या या एकादशीचे माहात्म्य सांगण्याची विनंती मांधाता महर्षींना करतात. या दिवशी भगवान विष्णूंचे भक्त पवित्र आवळ्याच्या वृक्षाला, म्हणजे भारतीय आवळ्याला, भगवंतांचे जिवंत रूप मानून त्याचा सन्मान करतात. महर्षी वसिष्ठांचे उत्तर हेच माहात्म्य आहे, जे भक्त व्रत आरंभण्यापूर्वी आजही पठण करतात.

ज्यांना मूळ ग्रंथ पाहायचा आहे त्यांच्यासाठी: पद्म पुराणाच्या उत्तरखंडात (शेवटच्या भागात), एन. ए. देशपांडे यांच्या इंग्रजी अनुवादानुसार, या एकादशीची कथा अध्याय ४५ मध्ये सांगितली आहे; तिथे महर्षी वसिष्ठ राजा मांधाता यांच्या प्रश्नांना उत्तर देतात की आमलकीचा वृक्ष कसा निर्माण झाला आणि त्याच्या मुळाशी जागरण केल्याने इतके फल का मिळते. खाली सांगितलेली शिकाऱ्याची रात्रजागरणाची कथा ब्रह्मांड पुराणातील पाठभेदाला अनुसरते, ज्याचा अध्याय येथे नमूद केलेला नाही. अध्याय-क्रमांक आवृत्ती आणि अनुवादानुसार वेगळे असतात, म्हणून हे त्या विशिष्ट अनुवादासाठीचे मार्गदर्शक म्हणून वाचावे.

वसिष्ठ मांधाता यांना सांगतात की सृष्टीच्या आरंभी उगवलेला पहिला वृक्ष आवळ्याचाच होता. ध्यानमग्न असताना भगवान विष्णूंच्या डोळ्यांतून भक्तिभावाने ओघळलेल्या शुद्ध आध्यात्मिक प्रेमाच्या अश्रूंपासून तो उत्पन्न झाला. भगवान विष्णू आणि देवी लक्ष्मी त्याच्या फांद्यांत, मुळांत आणि फळांत सदैव वास करतात, म्हणून या एकादशीला आवळ्याच्या वृक्षाला अर्पण केलेली पूजा एक हजार अश्वमेध यज्ञांच्या पुण्याइतकी मानली जाते. राजेशाही अश्वमेध यज्ञ पुराणांत सर्व वैदिक विधींमध्ये सर्वाधिक पुण्यदायी मानला गेला आहे.

महर्षी वसिष्ठ मग माहात्म्याच्या केंद्रस्थानी असलेली कथा सांगतात. प्राचीन काळी चित्रसेन नावाचे एक धर्मनिष्ठ नृपती वैदिशा राज्यावर न्यायाने आणि भक्तीने राज्य करत होते, आणि त्यांची प्रजा त्यांचे अनुकरण करून प्रत्येक एकादशीचे व्रत निष्ठेने पाळत असे. फाल्गुन शुक्ल आमलकी एकादशीच्या दिवशी राजा, त्यांचे कुटुंब आणि वैदिशेचे नागरिक नदीकाठच्या एका भव्य विष्णु मंदिरात जमले, जिथे मंदिराच्या बागेत फळांनी लगडलेला एक भव्य आवळ्याचा वृक्ष उभा होता.

राजा आणि त्यांच्या प्रजेने वृक्षाच्या बुंध्याशी सोन्याचा कलश ठेवला, आणि धूप, दीप, चंदन आणि सुगंधी फुले अर्पण करत जागरण नावाच्या रात्रभर चालणाऱ्या जागरणात भजने गायली. या भक्तिमय दृश्यात एक शिकारी शिरला, जो आयुष्यभर प्राण्यांची हत्या आणि पापकर्मे करत आला होता, आणि गर्दीने भरलेल्या मंदिरातून चोरण्यासारखे काहीतरी शोधत होता. मैदान भक्तांनी भरलेले पाहून तो ज्या आवळ्याच्या वृक्षाची राजा पूजा करत होता त्याच्या मागे लपला. तिथे तो पहाटेपर्यंत अडकून राहिला, तिथून निघू शकला नाही, आणि त्याच्या इच्छेविरुद्ध, भगवान विष्णूंची पूजा सुरू असताना, अन्न-पाणी न घेता रात्रभर जागे राहण्यास भाग पडला.

वर्षे उलटली, आणि तो शिकारी अखेरीस मरण पावला, आवळ्याच्या वृक्षामागील त्याच्या रात्रीने त्याच्या आत्म्यासाठी काय केले आहे हे त्याला कळलेच नाही. नकळत त्याने आमलकी एकादशीचे व्रत आणि रात्रजागरण पाळले असल्यामुळे, आयुष्यभराच्या हिंसेमुळे साचलेले पापांचे पर्वत शांतपणे विरघळले. पुढील जन्मी तो सत्प्रवृत्त राजा वसुरथ म्हणून एका राजघराण्यात जन्माला आला.

एके दिवशी घनदाट जंगलात शिकारीसाठी फिरताना राजा वसुरथ आपली वाट चुकले आणि एका झाडाखाली झोपी गेले. एका जुन्या वैरामुळे प्रेरित झालेल्या आदिवासी दरोडेखोरांच्या टोळीने तलवारी आणि बाण उगारत त्यांना घेरले, झोपेतच त्यांना ठार मारण्याच्या हेतूने. पण प्रत्येक वेळी जेव्हा एखादे पाते किंवा बाण राजाच्या दिशेने आले, तेव्हा ते शस्त्र फुलांच्या हारात रूपांतरित झाले किंवा निरुपद्रवीपणे जमिनीवर पडले. मग झोपलेल्या राजाच्या स्वतःच्या छातीतून देवीचे एक तेजस्वी आणि भयंकर रूप प्रकट झाले, हातात प्रज्वलित सुदर्शन चक्र घेऊन. क्षणार्धात तिने प्रत्येक आक्रमकाला पळवून लावले आणि जितक्या अचानक ती आली होती तितक्याच अचानक अंतर्धान पावली.

राजा वसुरथ जागे झाले आणि आपल्याभोवती पराभूत होऊन पडलेले दरोडेखोर पाहिले, तेव्हा आकाशातून एक वाणी झाली, जी त्यांना जे समजत नव्हते ते स्पष्ट करत होती: “हे राजा, आज तुमचे रक्षण स्वतः भगवान हरींनीच केले. हे संरक्षण तुम्ही या जन्माच्या आधीच्या जन्मात नकळत पाळलेल्या आमलकी एकादशीमुळे मिळाले. तेव्हा तुम्ही पवित्र आवळ्याच्या वृक्षाजवळ रात्रभर जागणारा शिकारी म्हणून जगला होता.” कृतज्ञतेने भारावून वसुरथांनी उरलेले आयुष्य मोठ्या पुण्याने राज्य केले, आणि मृत्यूनंतर भगवान विष्णूंचे शाश्वत धाम प्राप्त केले.

वसिष्ठ माहात्म्याची सांगता करताना मांधाता यांना सांगतात की जो कोणी आवळ्याच्या वृक्षाची पूजा करतो आणि श्रद्धेने हे व्रत पाळतो, शिकाऱ्याप्रमाणे नकळत असले तरी, अनेक जन्मांतील साचलेल्या पापांपासून मुक्त होतो. वचन दिलेले पुण्य एक हजार अश्वमेध यज्ञांइतके मानले जाते. ज्या भक्ताने शुद्ध अंतःकरणाने हे आचरण पूर्ण केले, त्याला कालांतराने मोक्ष आणि भगवान विष्णूंच्या चरणी अंतिम स्थान प्राप्त होण्याची खात्री असते.

भक्त पहाटे घरातील देवघरासमोर संकल्प करून दिवसाची सुरुवात करतो. या संकल्पात भक्त एकादशीचे नाव घेतो, कुटुंबाच्या कल्याणासाठी आणि भगवान विष्णूंच्या कृपेसाठी व्रत पाळण्याचा हेतू जाहीर करतो, आणि व्रत तसेच त्यानंतरचे पारणा पूर्ण करण्याची प्रतिज्ञा करतो. संकल्पानंतर भक्त कठोर उपवास करतो, धान्य आणि तांदूळ वर्ज्य करतो, संध्याकाळी फळे, दूध किंवा केवळ फलाहाराचे एक जेवण घेण्याची मुभा घेतो, आणि प्रकृती साथ देत असल्यास अधिक कठोर निर्जल व्रताचे पालन करतो.

आवळ्याच्या वृक्षाची पूजा सकाळी करणे उत्तम. वृक्षाच्या मुळाशी पाण्याने भरलेला कलश (मंगल कलश) ठेवला जातो, आणि वृक्षाला सात वेळा प्रदक्षिणा घालताना पंचामृत (पाच घटकांचे अमृततुल्य मिश्रण), चंदनाचा लेप आणि फुले अर्पण केली जातात. संध्याकाळी कुटुंब दीप, भजने आणि शिकाऱ्याच्या नकळत जागरणाची आठवण करून देणाऱ्या रात्रभर चालणाऱ्या जागरणासाठी एकत्र येते, तेव्हा पूजा पुन्हा केली जाते.

व्रताची सांगता पुढील द्वादशीच्या सकाळी पारणाने होते, त्या वर्षासाठी पंचांगात, म्हणजे हिंदू चांद्र पंचांगात, निर्धारित केलेल्या वेळेच्या मर्यादेत. उपवास सोडण्यापूर्वी भक्त ब्राह्मणांना आणि गरजूंना अन्न, आवळा फळ आणि वस्त्रे अर्पण करतात. त्यानंतरच ते आपले पहिले जेवण घेतात, पारंपरिकरीत्या वृक्षाच्या आशीर्वादाचे चिन्ह म्हणून आवळ्याचे फळ किंवा रस चाखून.

या कथेची सर्वात खोल शिकवण शिकाऱ्याद्वारे प्रकट होते, ज्याने एक जागरण हेतुपुरस्सर न करताही मुक्ती मिळवली. वसिष्ठ मांधाता यांना सांगतात की आमलकी एकादशीची पवित्रता उपासकाच्या भूतकाळावर अवलंबून नसते. ती केवळ भक्तीच्या समीपतेवर अवलंबून असते, मग ती कशीही प्राप्त झालेली असो, आणि एका रात्रीच्या जागरणाने पवित्र वृक्षाजवळ राहण्याची तयारी एका संपूर्ण आत्म्याच्या भगवान विष्णूंच्या दिशेने चाललेल्या प्रवासाचा निर्णायक वळणबिंदू ठरू शकते, या इच्छेवर अवलंबून असते.