एकादशी व्रताचे महत्त्व
एकादशी व्रताचे मार्गदर्शन: एकादशी देवीची उत्पत्ती, उपवासाचे तीन प्रकार, वर्ज्य पदार्थ, पूजाविधी, तसेच द्वादशीचे पारणा आणि हरिवासर यांचे नियम.
दैवी उगम: एकादशी देवीचे प्राकट्य
एकादशी ही प्रत्येक शुक्ल (वाढत्या) आणि कृष्ण (कमी होत जाणाऱ्या) पक्षाची अकरावी चांद्रतिथी, म्हणजेच तिथी, आहे. सनातन धर्म तिला उपवासांचा राजा (व्रतराज) मानून आदर करतो. पद्म पुराणाच्या (उत्तरखंडात) या उगमाची कथा जतन केलेली आहे, ती भगवान विष्णू आणि मुर दैत्याची कथा.
सत्ययुगात, मुर नावाच्या एका भयंकर दैत्याने स्वर्ग जिंकला आणि इंद्र व देवांना हाकलून लावले. देव भगवंतांना शरण गेले आणि त्यांच्या चरणी आश्रय घेतला. त्यांच्या प्रार्थनेला प्रतिसाद देत विष्णूंनी मुराशी दीर्घ आणि भीषण युद्ध केले.
त्यानंतर भगवंत बदरिकाश्रमातील हिमवती नावाच्या एका एकांत गुहेत निवृत्त झाले. तिथे त्यांनी दिव्य ध्यानमय विश्रांती (योगनिद्रा) घेतली. भगवंत झोपलेले पाहून मुराने त्यांच्यावर वार करण्यासाठी तलवार उगारली. त्याच क्षणी भगवंतांच्याच रूपातून एक तेजस्वी कन्या, तेजस्वी शस्त्रांनी सज्ज, प्रकट झाली. ती भगवंतांच्या परम सामर्थ्याचे तेज (तेज) धारण करत होती.
गर्जना करत त्या कन्येने मुराशी युद्ध केले आणि त्याचा पराभव केला. भगवान विष्णू जागे झाल्यावर तिच्या भक्तीने आणि पराक्रमाने प्रसन्न झाले. ती मार्गशीर्ष महिन्यातील कृष्ण पक्षाच्या अकराव्या दिवशी प्रकट झाली होती. तेव्हापासून हा दिवस उत्पन्ना एकादशी म्हणून ओळखला जातो. हा महिना भगवान श्रीकृष्ण भगवद्गीता १०.३५ मध्ये गौरवतात: “महिन्यांमध्ये मी मार्गशीर्ष आहे.” भगवंतांनी तिला एकादशी देवी असे नाव दिले आणि तिला वर दिला:
“जो कोणी तुझ्या या पवित्र तिथीला शरीर आणि मन शुद्ध ठेवून उपवास करेल, तो पापमुक्त होईल. तो भक्त यमलोकाच्या यातना भोगणार नाही आणि माझ्या परमधामाला प्राप्त होईल.”
उपवासाचे आध्यात्मिक आणि व्यावहारिक पैलू
एकादशीचा उपवास केवळ कर्मकांड नाही. परंपरा त्यात अशी शिस्त पाहते जी शरीर, इंद्रिये आणि मन यांना परमेश्वराकडे एकवटते.
- 1.अकरा इंद्रियांवर नियंत्रण: संस्कृत शब्द एकादश म्हणजे अकरा. उपवास हा अकरा इंद्रिय-द्वारांचा संयम मानला जातो. ही आहेत पाच ज्ञानेंद्रिये (ज्ञानेंद्रिये): डोळे, कान, नाक, जीभ आणि त्वचा. त्यांच्या सोबत पाच कर्मेंद्रिये (कर्मेंद्रिये) येतात: वाणी, हात, पाय, आणि उत्सर्जन व प्रजनन ही दोन इंद्रिये. अकरावे आहे मन (मनस), जे इंद्रियांचा स्वामी आहे. इंद्रियांच्या विषयवासनेचा उपवास करून साधक भटकणाऱ्या मनाला परमेश्वराकडे वळवतो.
- 2.हलक्या आहाराची लय: आयुर्वेद पचनसंस्थेला विश्रांती देण्यासाठी अधूनमधून हलका आहार, म्हणजे लंघन, सुचवतो. एकादशीची पाक्षिक लय भक्तीच्या चौकटीत हा विश्रांतीचा काळ देते. वैद्यकीय स्थिती असलेल्यांनी, गर्भवती स्त्रियांनी आणि वृद्धांनी सौम्य पद्धत स्वीकारावी आणि आपल्या वैद्यांचा सल्ला घ्यावा.
- 3.चंद्रासोबत सामायिक लय: एकादशी चांद्र पंचांगानुसार येत असल्याने हे आचरण दैनंदिन जीवनाला चंद्राच्या वाढ आणि घटीशी जोडते. दर पंधरवड्याला होणारी तिची नियमित पुनरावृत्ती स्मरणाची सवय घडवते.
उपवासाचे तीन प्रकार (उपवास प्रकार)
विविध शारीरिक क्षमतांनुसार परंपरा उपवासाचे तीन स्तर मानते:
- 1.निर्जल व्रत (पूर्ण कोरडा उपवास): ही सर्वात कठोर शिस्त आहे. एकादशीच्या सूर्योदयापासून द्वादशीच्या सूर्योदयापर्यंत पाणी किंवा अन्न घेतले जात नाही. ते विशेषतः ज्येष्ठ महिन्यातील निर्जला (भीमसेनी) एकादशीशी जोडलेले आहे. ते केवळ उत्तम प्रकृती असलेल्यांनीच करावे.
- 2.सजल / फलाहारी व्रत (पाणी, दूध आणि फळे): हा सर्वाधिक प्रचलित प्रकार आहे. भक्त पाणी, ताजे दूध, नारळपाणी आणि हंगामी फळे घेतात. सामान्यतः अनुमत पदार्थांमध्ये कुट्टूचे पीठ (कुट्टू), शिंगाड्याचे पीठ (सिंघाडा), राजगिरा (राजगिरा), बटाटे आणि सैंधव मीठ (सैंधव नमक) यांचा समावेश होतो.
- 3.एकभुक्त व्रत (एकवेळचे जेवण): भक्त दुपारी एक धान्यविरहित सात्त्विक जेवण घेतो आणि संध्याकाळी दूध किंवा फळ घेतो. हा सौम्य प्रकार वृद्ध, आजारी आणि स्तनपान करणाऱ्या मातांसाठी योग्य आहे.
वर्ज्य पदार्थ आणि तांदूळ का टाळला जातो
एकादशीला काही पदार्थ टाळण्याची परंपरा ठाम आहे:
- •पापपुरुषाची कथा: पौराणिक परंपरेत, एकादशी देवी प्रकट झाल्यावर जगातील पापांचे मूर्तिमंत रूप (पापपुरुष) भगवंतांना विचारते की त्यांनी कुठे राहावे. भगवंत सांगतात की एकादशीला ते धान्य, तांदूळ आणि अन्नधान्यांत आश्रय घेतील. त्यामुळे या दिवशी धान्य खाणे म्हणजे पापाचा भार घेणे असे मानले जाते.
- •व्यावहारिक अर्थ: जड तांदूळ आणि धान्याचे जेवण तंद्री आणते. हलका आहार जप आणि ध्यानासाठी मन स्वच्छ ठेवतो.
- •परंपरेने टाळले जाणारे पदार्थ:
- •सर्व धान्ये, ज्यात तांदूळ, गहू, जव, मका आणि बाजरी यांचा समावेश आहे.
- •डाळी आणि कडधान्ये, ज्यात हरभरा, राजमा आणि वाटाणा यांचा समावेश आहे.
- •तामसिक तीव्र पदार्थ, ज्यात कांदा, लसूण, मशरूम, हिंग आणि मोहरी यांचा समावेश आहे.
- •सर्व मांस, मासे, अंडी, मद्य आणि तंबाखू.
संपूर्ण षोडशोपचार पूजाविधी
एकादशीचे संपूर्ण आचरण तीन दिवसांत पसरते, ते म्हणजे दशमी, एकादशी आणि द्वादशी:
- 1.दशमी (दहावा दिवस): सूर्यास्तापूर्वी एक सात्त्विक जेवण घ्या आणि ब्रह्मचर्य पाळा. दशमीच्या दुपारी तुळशीची पाने तोडून ठेवा. एकादशीला आणि रविवारी तुळशीची पाने तोडू नयेत अशी परंपरा आहे.
- 2.एकादशीच्या सकाळची दिनचर्या:
- •ब्राह्ममुहूर्तावर, साधारण पहाटेपूर्वी, उठा.
- •शुद्ध स्नान करा, शक्यतो गंगाजलाचे काही थेंब किंवा तीळ घालून.
- •स्वच्छ पिवळी वस्त्रे परिधान करा, कारण तो भगवान विष्णूंना प्रिय असलेला रंग आहे.
- •भगवंतांच्या वेदीसमोर सकाळचा संकल्प करा:
एकादश्यां निराहारः स्थित्वाहमपरेऽहनि। भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत॥
“या एकादशीला निराहार राहून मी पुढील दिवशी भोजन करीन. हे कमलनयन अच्युता, माझे शरण्य व्हा.”
- 3.षोडशोपचार पूजा (सोळा उपचार):
- •भगवान विष्णू किंवा शाळिग्राम शिळेला ध्यान, आवाहन, आसन आणि स्नान अर्पण करा.
- •भगवंतांच्या चरणी सुगंधी चंदन, गोपीचंदन, पिवळी झेंडूची फुले आणि पवित्र तुळशीची पाने अर्पण करा.
- •शुद्ध गायीच्या तुपाचा दीप (दीप) आणि धूप (धूप) लावा.
- •ताजी फळे, मखाने आणि पंचामृत यांचा नैवेद्य अर्पण करा, प्रत्येक पदार्थावर एक तुळशीचे पान ठेवून.
- 4.भक्तिमय पठण: विष्णुसहस्रनाम, भगवद्गीता किंवा नारायण कवच यांचे पठण करा. अनेक भक्त ॐ नमो भगवते वासुदेवाय या मंत्राच्या १०८ फेऱ्याही करतात.
- 5.रात्रिजागरण: एकादशीला दिवसा झोपू नये अशी परंपरा सांगते. भक्त रात्री जागरण करतात, कीर्तन गातात आणि त्या महिन्यातील एकादशी व्रत कथा वाचतात.
पारणा: मुहूर्त, हरिवासर आणि द्वादशीचे नियम
उपवास योग्य वेळी द्वादशी, म्हणजे बाराव्या चांद्र दिवशी, पारणा (उपवास सोडणे) करून पूर्ण होतो:
- 1.पारणेचा कालावधी: द्वादशीच्या सूर्योदयानंतर आणि द्वादशी तिथी संपण्यापूर्वी उपवास सोडा. द्वादशी संपल्यानंतर उपवास सोडल्यास आचरणाचे पुण्य नष्ट होते, अशी परंपरा सांगते.
- 2.हरिवासराचा नियम: द्वादशी तिथीचा पहिला चतुर्थांश भाग हरिवासर म्हटला जातो, कारण तो अजूनही विष्णूंच्या स्वतःच्या एकादशी जागरणाचाच भाग मानला जातो. पारंपरिक ग्रंथ सांगतात की या काळात उपवास सोडू नये, कारण तसे केल्यास तिथी बदललेली असली तरी व्रताचे पुण्य नष्ट होते. हरिवासर संपेपर्यंत भक्त अन्न घेण्याची वाट पाहतो.
- 3.पारणेचा कालावधी अरुंद असल्यास: कालावधी फारच लहान असल्यास अनेक परंपरा किमान पारणा म्हणून पाणी किंवा चरणामृताचा एक घोट घेण्याची मुभा देतात, आणि त्यानंतर लगेच भोजन घेतले जाते. त्या दिवसाच्या अचूक वेळांसाठी स्थानिक पंचांग किंवा मंदिराच्या पुजाऱ्याचा सल्ला घ्या.
- 4.उपवास सोडण्याचा क्रम:
- •द्वादशीच्या पहाटे स्नान करा आणि भगवान विष्णूंची पूजा करा.
- •गायीला हिरवे गवत (गोग्रास) खाऊ घाला, आणि योग्य ब्राह्मणाला अन्न व दक्षिणा अर्पण करा.
- •शुद्ध केलेले चरणामृत प्राशन करा किंवा एक पवित्र तुळशीचे पान घ्या.
- •शुद्धीकरण आणि भक्तीचे चक्र पूर्ण करत एक सात्त्विक, पौष्टिक जेवण घ्या.
तुम्हाला माहीत आहे का?
एकादशीची संख्या
वर्षभरात एकूण २४ एकादशी असतात — प्रत्येक चांद्र महिन्यात शुक्ल आणि कृष्ण पक्षातील अकराव्या तिथीला. प्रत्येकीचे वेगळे नाव व पुराणातील कथेसह वेगळे पुण्य सांगितले आहे.
पुराणातील स्रोत
'पद्म पुराण' आणि 'स्कंद पुराण' या ग्रंथांत प्रत्येक एकादशीची उत्पत्तीकथा व त्याचे पालन केल्याने मिळणारे फलित विस्ताराने वर्णिले आहे. यामुळे प्रत्येक एकादशीचे स्वतंत्र महत्त्व ठरते.
पारणेची नियत वेळ
उपवास संपवण्याच्या क्रियेला 'पारणा' म्हणतात, जी दुसऱ्या दिवशी सकाळी विशिष्ट वेळेत (सूर्योदयानंतरच्या योग्य मुहूर्तावर) करावी लागते. ही वेळ पाळली नाही तर व्रताचे फळ कमी होते असे मानले जाते.
शुद्धी व अनुशासन
एकादशीचा उपवास फक्त शारीरिक शुद्धीचे साधन नसून मनाला विष्णूकडे वळवण्याची संधी आहे. दिवसभर प्रार्थना, ग्रंथपठण व ध्यान यामुळे आत्मशुद्धी व अनुशासन यांची जोपासना होते.
विष्णूचा आशीर्वाद
हे व्रत विष्णू देवतेला समर्पित असल्याने, त्याच्या पालनाने भक्तांना पापमुक्ती व मोक्षाची प्राप्ती होते असे पुराणे सांगतात. प्रत्येक एकादशीचे फळ मोठे असून ते विविध इच्छा पूर्ण करणारे मानले जाते.
Vishnu
हिंदू धर्म से और
संबंधित शिकवणी
तीच शिकवण, विविध परंपरांमध्ये प्रतिध्वनीत