कामदा एकादशी व्रत कथा (चैत्र शुक्ल पक्ष)

वराह पुराणात, राजा युधिष्ठिर भगवान श्रीकृष्णांना चैत्र शुक्ल पक्षातील, म्हणजे हिंदू नववर्षाच्या पहिल्या एकादशीचे वर्णन करण्यास आणि ती कोणत्या इच्छा पूर्ण करते हे सांगण्यास विनंती करतात. भगवान श्रीकृष्ण सांगतात की हाच इतिहास ऋषी वसिष्ठांनी राजा दिलीप यांना एकदा सांगितला होता. या तिथीला कामदा एकादशी म्हणतात, म्हणजे धर्मयुक्त इच्छा पूर्ण करणारी, ‘काम-दा’; श्रद्धेने पाळणाऱ्यांना ती पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या गंभीर शापांपासून आणि पापांपासून मुक्त करते आणि परम मंगलता प्रदान करते.

ज्यांना मूळ ग्रंथ पाहायचा आहे त्यांच्यासाठी: पद्म पुराणाच्या उत्तरखंडात (शेवटच्या भागात), एन. ए. देशपांडे यांच्या इंग्रजी अनुवादानुसार, ही एकादशी अध्याय ४७ मध्ये सांगितली आहे; तिथे ऋषी वसिष्ठ राजा दिलीप यांना उत्तर देतात आणि गंधर्व ललित व त्यांची पत्नी ललिता यांची कथा सांगतात. तो अध्याय नगराचे नाव नागपुर असे देतो, तर खाली सांगितलेल्या कथेसह काही पुनरावृत्त्या त्याला रत्नपुर म्हणतात. अध्याय-क्रमांक आवृत्ती आणि अनुवादानुसार वेगळे असतात, म्हणून हे त्या विशिष्ट अनुवादासाठीचे मार्गदर्शक म्हणून वाचावे.

प्राचीन काळी, सुवर्णमय रत्नपुर नगरीत, पराक्रमी राजा पुंडरीक राज्य करत होते. त्यांच्या दरबारात ललित नावाचा एक देखणा गंधर्व गायक आणि त्याची निष्ठावान पत्नी ललिता राहत होती. त्यांचे परस्पर प्रेम आख्यायिकेसारखे होते, आणि एका क्षणासाठीही वेगळे होणे दोघांनाही सहन होत नसे. एके दिवशी राजा पुंडरीक यांच्या दरबारातील राजभोजनादरम्यान, ललित सभेत एक सुंदर राग गात असताना त्याचे मन प्रिय पत्नीकडे वळले. त्या स्नेहाने विचलित होऊन त्याची संगीत लय अडखळली, आणि त्याने एक बेसूर स्वर लावला, म्हणजे स्वरभंग. कर्कोटक नावाच्या एका सर्पदरबाऱ्याने ही चूक हेरून राजाला कळवली.

राजसभेसमोर आपला अपमान झाला असे समजून संतप्त झालेल्या राजा पुंडरीकांनी त्याच क्षणी ललितला शाप दिला. पत्नीच्या मोहात पडून आणि बेसूर गायनाने सभेचा अपमान केल्यामुळे तो त्वरित एक भयंकर, नरभक्षक राक्षस बनेल, असे राजाने घोषित केले. शाप तत्काळ लागू झाला. ललितचे तोंड आठ मैल रुंद झाले, डोळे दोन सूर्यांसारखे धगधगू लागले, केस दाट जंगलातील तुटक झाडांसारखे उभे राहिले, आणि तो वेदनेने गर्जना करत घनदाट जंगलात पळाला, जगण्यासाठी वन्य पशूंचे भक्षण करत.

त्याची निष्ठावान पत्नी ललिता धोकादायक रानातून त्याच्या मागे गेली, पतीवर ओढवलेल्या भयंकर दुःखाने अपार रडत. विंध्य पर्वतावरील घनदाट जंगलात खोलवर तिला अखेर ऋषी शृंगींचा शांत आश्रम सापडला. ऋषींच्या चरणी रडत ललिताने आपल्या पतीची करुण दशा सांगितली आणि ललितला राक्षसी शापातून मुक्त करू शकणारे एखादे व्रत शिकवण्याची विनवणी केली.

ऋषी शृंगींनी परम करुणेने उत्तर दिले. ते म्हणाले की चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षात मंगलदायी कामदा एकादशी येते. जर तिने शुद्ध भक्तीने हे व्रत पाळले, आणि पुढील द्वादशीच्या सकाळी आपल्या व्रताचे सर्व आध्यात्मिक पुण्य पतीसाठी गंभीरपणे अर्पण केले, तर भगवान वासुदेवांच्या कृपेने त्याचे राक्षसी रूप नाहीसे होईल. ललिता नव्या आशेने जंगलात परतली, आणि दिवसभर उपवास करून व रात्रभर भगवान नारायणाची प्रार्थना करत, पूर्ण शुद्धतेने कामदा एकादशीचे व्रत पाळले.

द्वादशीच्या सकाळी पवित्र शाळिग्रामासमोर उभे राहून ललिताने घोषित केले की कामदा एकादशी व्रताने मिळवलेले सर्व आध्यात्मिक पुण्य ती आपला पती ललितला गंभीरपणे अर्पण करत आहे, जेणेकरून त्याची राक्षसी अवस्थेतून मुक्तता व्हावी. तिने हे शब्द उच्चारताच एका सुवर्ण प्रकाशाने त्या राक्षसाला वेढले. ललितने आपले भयंकर रूप झटकले, पुन्हा तेजस्वी गंधर्व शरीर प्राप्त केले, आणि दिव्य रत्ने व माळांनी पुन्हा अलंकृत होऊन उभा राहिला. स्वर्गातून एक दिव्य विमान उतरले, आणि पुनर्मिलित दांपत्य आनंदाने गंधर्वलोकात गेले, संपूर्ण वाटेत कामदा एकादशीच्या परम सामर्थ्याची स्तुती करत.

व्रत सुरू होण्यापूर्वी भक्त औपचारिक संकल्प करतो, उजव्या हातात जल, तांदूळ आणि फुले धरून चालू दिवस, महिना आणि वर्ष मोठ्याने उच्चारतो. सांगितलेला हेतू ललितचे उदाहरण अनुसरतो: कामदा एकादशी पूर्ण श्रद्धेने पाळणे, आणि व्रतातून मिळणारे कोणतेही पुण्य एखाद्या विशिष्ट पीडा, शाप किंवा संकट दूर करण्यासाठी अर्पण करणे, मग ते स्वतःचे असो किंवा प्रिय व्यक्तीचे. ललिताने आपले पुण्य याच पद्धतीने, ललितच्या मुक्तीसाठी, आपल्या उपवासाचा एक तासही संपण्यापूर्वी अर्पण केले.

आचरण चैत्र शुक्ल पक्षातील एकादशी तिथीच्या सूर्योदयापासून सुरू होते, धान्यवर्ज्य कठोर उपवासासह, घरातील इतर एकादशींसाठी आधीपासून पाळल्या जाणाऱ्या निर्जल किंवा फलाहार परंपरेनुसार. भक्त सकाळी भगवान विष्णूंची तुळशीची पाने, गोड फळे आणि सुगंधी धूप अर्पण करून पूजा करतो, आणि नंतर दिवसभर व रात्रीपर्यंत उपवास चालू ठेवतो, शक्य तितकी रात्र झोपेऐवजी जागरणाच्या प्रार्थनेत घालवतो, ललिताच्या जंगलातील जागरणाचे स्मरण करत.

उपवासाची सांगता द्वादशी तिथीच्या, म्हणजे बाराव्या तिथीच्या, सकाळी होते. भगवान विष्णूंची पूजा, त्यानंतर पारणा, म्हणजे उपवास सोडण्याचा विधी, आणि भक्त जेवण्यापूर्वी ब्राह्मणभोजन होते. द्वादशीच्या सकाळी, याच क्षणी, ललिताने आपले पुण्य अर्पण केले, आणि परंपरा मानते की उपवासाच्या या समाप्तीच्या क्षणी उच्चारलेल्या कोणत्याही संकल्पाला ललितला शापमुक्त करणारे तेच वजन असते.

ललिताने जर हे पुण्य केवळ स्वतःसाठी राखले असते, तर तिच्या उपवासाला फारसा अर्थ उरला नसता. कथेचे संपूर्ण सामर्थ्य हे आहे की पुण्य तिचे असताना, ते पूर्णपणे दुसऱ्याच्या मुक्तीसाठी अर्पण करण्याची निवड तिने केली. कामदा एकादशी ही केवळ तिचे पालन करणाऱ्याला बक्षीस देणारे व्रत म्हणून नव्हे, तर जेव्हा त्याचे फल पूर्णपणे दिले जाते, तेव्हा भक्ती काय साध्य करू शकते हे सिद्ध करणारे व्रत म्हणून स्मरले जाते. म्हणूनच दुसऱ्यासाठी पुण्याचे समर्पण हे आजही हे व्रत कसे पाळले जाते याचा केंद्रबिंदू आहे.