कामिका एकादशी व्रत कथा (श्रावण कृष्ण पक्ष)

ब्रह्मवैवर्त पुराणात, राजा युधिष्ठिरांनी भगवान श्रीकृष्णांना श्रावण कृष्ण पक्षातील पवित्र एकादशीचे नाव, तिचे विधी आणि आध्यात्मिक फल सांगण्यास विनंती केली. श्रीकृष्णांनी उत्तर दिले की देवर्षी नारदांनी हाच प्रश्न खूप पूर्वी ब्रह्मदेवांना विचारला होता, आणि ब्रह्मदेवांनी सांगितले होते की केवळ कामिका एकादशीचे माहात्म्य ऐकल्यानेही अश्वमेध यज्ञाचे पुण्य लाभते. ब्रह्मदेव म्हणाले की या दिवशी भगवान श्रीधर यांची पूजा काशीत गंगास्नान करण्यापेक्षा किंवा सूर्यग्रहणाच्या वेळी कुरुक्षेत्राला भेट देण्यापेक्षा अधिक पुण्यदायी आहे.

ब्रह्मदेव पुढे नारदांना सांगतात की कामिका एकादशीला जो कोणी भगवान विष्णूंना एक ताजे तुळशीचे पान अर्पण करतो, तो पापाने अलिप्त राहतो, जसे कमळाचे पान त्याच्या भोवतीच्या पाण्याने न भिजता अलिप्त राहते. सोने, चांदी, मोती किंवा रत्नांच्या डोंगरांनी हरी प्रसन्न होत नाहीत, असे ब्रह्मदेव सांगतात, जितके ते या दिवशी दिलेल्या ताज्या तुळशीच्या पानाच्या एका भक्तिपूर्ण अर्पणाने होतात.

ही कथा एका प्राचीन गावातील एका शक्तिशाली, तापट स्वभावाच्या जमीनदाराची आहे, जो शेताच्या सीमांवरून एका धार्मिक ब्राह्मणाशी तीव्र वादात सापडला. त्या संघर्षात ब्राह्मणाला आघात झाला आणि तो मरण पावला, आणि जमीनदार अचानक व इच्छेविरुद्ध ब्राह्मणहत्येला जबाबदार ठरला.

दुःख आणि अपराधभावनेने व्याकूळ होऊन जमीनदाराने आपण ठार मारलेल्या ब्राह्मणाचे अंत्यसंस्कार करण्याचा प्रयत्न केला, काही प्रकारे प्रायश्चित्त सुरू करण्याच्या आशेने. पण गावातील प्रत्येक पुरोहित व ब्राह्मणाने त्याच्या घरात प्रवेश करण्यास किंवा विधी करण्यास नकार दिला. ब्राह्मणहत्या या गंभीर दोषामुळे तो वाळीत टाकलेला माणूस ठरला होता, ज्याचे अन्न कोणताही ब्राह्मण स्वीकारू शकत नव्हता आणि ज्याच्या घरात, शुद्ध होईपर्यंत, कोणताही विधी करता येत नव्हता, असे त्यांनी त्याला सांगितले.

पश्चातापाने रडत जमीनदार एका प्रवासी ऋषीच्या चरणी लोटांगण घालून, नकळत घडलेल्या गोष्टीचे प्रायश्चित्त कसे करावे याची विनवणी करू लागला. ऋषींनी निंदेऐवजी करुणेने उत्तर दिले. त्यांनी त्याला श्रावण कृष्ण पक्षातील कामिका एकादशीचे पवित्र व्रत पाळण्यास सांगितले: भगवान श्रीधर यांची मूर्ती स्थापन करावी, तिला पंचामृताने स्नान घालावे, पश्चात्तापी आणि प्रामाणिक प्रार्थनेसह ताजी तुळशीची पाने अर्पण करावी, आणि रात्रभर जागरण करावे.

जमीनदाराने हा उपदेश तंतोतंत पाळला. कामिका एकादशीच्या उपवासात धान्य वर्ज्य असते आणि केवळ पाणी किंवा साधी फळे घेण्याची मुभा असते; त्याने दिवसभर असाच उपवास केला, आणि रात्री तुळशीची ताजी पाने व दिव्यांनी विष्णूंची पूजा केली, त्याचा पश्चात्ताप त्याच्या पूर्वीच्या शोकाइतकाच प्रामाणिक होता. वेदीजवळ जागरण करताना अखेरीस त्याला झोप लागली. त्या झोपेत भगवान विष्णू स्वतः तेजस्वी दर्शनात प्रकट झाले आणि म्हणाले की त्याचा प्रामाणिक पश्चात्ताप, व्रताच्या कठोर आचरणाशी जोडला गेल्याने, नकळत घडलेले पाप पूर्णपणे जाळून टाकले आहे, आणि आता तो शुद्ध झाला आहे.

पुढील सकाळी, द्वादशीला, गावातील ब्राह्मणांनी जमीनदाराच्या वागण्यातील बदल पाहिला, आणि तो शुद्ध झाला आहे याची खात्री पटून, आनंदाने ज्या अंत्यसंस्कारांचा विधी त्यांनी आधी नाकारला होता तो पूर्ण केला. जमीनदाराने आपले उर्वरित आयुष्य भगवान विष्णूंच्या भक्तिमय सेवेत घालवले, आणि अखेरीस त्याला वैकुंठप्राप्ती झाल्याचे मानले जाते.

प्रत्येक एकादशी आचरणाप्रमाणेच, कामिका एकादशीचे व्रत आदल्या संध्याकाळी संकल्पाने सुरू होते, म्हणजे देवघरासमोर पाळल्या जाणाऱ्या उपवासाचे नाव घेऊन आणि तो पूर्ण करण्याचा निर्धार उच्चारून केलेली मौखिक घोषणा. पूजा सकाळी सुरू होते आणि संध्याकाळी पुन्हा होते, चार हात असलेल्या विष्णूंच्या श्रीधर रूपावर केंद्रित, जे चंदनाचा लेप, धूप आणि दिव्यांनी सन्मानित केले जाते. तुळशीच्या रोपाला पाणी घालून त्यावर १०८ ताजी पाने अर्पण केली जातात, आणि त्यावेळी तुलसी अष्टाक्षर मंत्राचे पठण केले जाते.

अखंड दीप, म्हणजे कामिका एकादशीच्या संपूर्ण रात्री विष्णूंसमोर सतत जळत ठेवलेला अखंड तुपाचा दीप, स्वर्गाकडे जाणारा पूर्वजांचा मार्ग उजळतो असे मानले जाते. तो एकच स्थिर ज्योत आहे, जी जमीनदाराने आपल्या दीर्घ पश्चात्तापाच्या रात्री राखलेल्या जागरूकतेचे प्रतीक आहे. द्वादशीच्या पुढील सकाळी उपवासाची सांगता होते, गायींना खाऊ घातल्यानंतर आणि ब्राह्मणांना भोजन दिल्यानंतरच पारणा पूर्ण होते. हीच समाप्तीची कृती कथेत त्या पश्चात्तापी जमीनदाराला त्याच्या स्वतःच्या समाजात पुन्हा स्थान देते.

कथा सौम्यपणे पण वारंवार ठामपणे सांगते की जमीनदाराचा प्राणघातक आघात केवळ नकळत झाला म्हणून माफ होत नाही, आणि तो कायमचा अक्षम्यही मानला जात नाही. ब्राह्मणहत्येचा भार हेतू काहीही असला तरी त्याच्यावर पडला, कारण झालेली हानी खरी आणि अपरिवर्तनीय होती. पण त्यातून परत येण्याचा मार्ग घटना नाकारून उघडला गेला नाही, तर पश्चात्तापाच्या प्रामाणिकतेने उघडला गेला, जिला व्रताने व्यक्त करण्याचा ठोस मार्ग दिला.

एकादशी आचरणाची सामान्य आध्यात्मिक शक्ती हिंदू धर्मग्रंथांत इतरत्रही पुष्टी केली आहे. भागवत पुराण, स्कंध ९, अध्याय ४ मध्ये राजा अंबरीष यांनी एकादशी व्रत निष्ठेने पाळल्याने त्यांना भगवान विष्णूंचे थेट संरक्षण लाभल्याचे वर्णन आहे. कामिका एकादशीची कथा खाजगी अपराध आणि खाजगी पुनःस्थापनेच्या अधिक जिव्हाळ्याच्या स्वरात हाच नमुना प्रतिध्वनित करते. दोन्ही कथा, कोणत्याही भव्य प्रायश्चित्तापेक्षा, भक्ताचे विष्णूसमोरील स्थान पुनःस्थापित करण्याच्या केंद्रस्थानी व्रतालाच ठेवतात. एका संकल्पात आणलेली प्रामाणिकता, प्रेरित झालेल्या घटनेच्या आकारापेक्षा अधिक महत्त्वाची असू शकते, असे दोन्ही सुचवतात.