श्री कृष्ण

हा 'हरे कृष्ण महामंत्र' आहे, जो वैष्णव परंपरेतील एक प्रमुख मंत्र आहे. याचा उपयोग भगवान श्रीकृष्ण आणि श्रीराम यांच्या नामाचे स्मरण करण्यासाठी केला जातो.

सर्वोच्च रक्षक म्हणून भगवान जगदीश (विष्णू/कृष्ण) यांची स्तुती करणारी प्रिय हिंदू आरती; संध्याकाळच्या उपासनेत आशीर्वाद मागण्यासाठी आणि भक्ती व्यक्त करण्यासाठी गायली जाते.

हा एक भक्तीपर दोहा आहे ज्यात गुरूची महत्ता सांगितली आहे. गुरू आणि देव (गोविंद) दोघेही समोर उभे असताना, गुरूच्या पाया पडावे असे यात म्हटले आहे, कारण गुरूनेच देवाची ओळख करून दिली.

हे आठ श्लोकांचे स्तोत्र आहे, ज्यात भगवान श्रीकृष्णांच्या प्रत्येक गोष्टीची गोडी वर्णिली आहे. प्रत्येक श्लोकात 'मधुराधिपतेरखिलं मधुरम्' म्हणून सर्व काही गोड आहे असे म्हटले आहे.

कुंजबिहारी रूपातील श्रीकृष्णांची स्तुती करणारी पारंपरिक हिंदू आरती; त्यांचे सौंदर्य, बासरीवादन आणि वृंदावनातील उपस्थिती यांचे वर्णन करते.

आठ श्लोक आणि एका फलश्रुती श्लोकात विष्णूंना कृष्ण व राम म्हणून त्यांची दैवी नावे घेऊन वंदन केले आहे; आशीर्वाद व संरक्षणासाठी त्याचे पठण केले जाते.

अच्युताष्टकाच्या पहिल्या श्लोकावर आधारित, विष्णू, राम आणि कृष्ण यांची पवित्र नावे गुंफणारे एक लोकप्रिय संस्कृत भजन.

कृष्णाच्या दैवी लीलांचे गुणगान करणारे चाळीस श्लोकांचे स्तोत्र, जे भक्त त्याचे संरक्षण, प्रेम आणि मोक्षासाठी म्हणतात.

गोविंद, गोपाल आणि राधारमण ही कृष्णाची नावे आवाहन करणारे लहानसे प्रश्नोत्तर कीर्तन, सामूहिक गायन आणि स्मरणासाठी.

श्री श्याम बाबा (खाटू श्याम), भगवान कृष्णाच्या रूपाची स्तुती करणारी भक्तिपूर्ण आरती; ती त्यांचे दिव्य रूप आणि भक्तांना मिळणारे आशीर्वाद वर्णन करते.

आठ श्लोक आणि एका फलश्रुती श्लोकात विष्णूंच्या अनेक नामांनी त्यांचे स्मरण केले आहे; प्रत्येक श्लोक श्रीपतीला सर्व दुःख शांत करण्याच्या प्रार्थनेने संपतो.

आठ श्लोकांत 'अच्युत' नामाच्या सामर्थ्याचे वर्णन आहे; द्रौपदी आणि गजेंद्र यांचा संदर्भ देणारे हे स्तोत्र १७व्या शतकातील कवी-संत श्रीधर वेंकटेश यांनी रचले आहे.

हे एक भक्तीपर काव्य आहे जे श्रीकृष्णाचे प्रत्येक पैलू आणि त्यांच्या सभोवतालचे सर्व काही गोड आहे असे आनंदाने घोषित करते. याचा उद्देश वाचकाला दैवी प्रेम आणि आश्चर्याने भरून टाकणे आहे.

हे बांके बिहारी (मोहक आणि खेळकर बालक म्हणून श्रीकृष्णाचे नाव) यांच्यासाठी प्रेमपूर्ण स्तुतीचे गीत (आरती) आहे. गायक श्रीकृष्णाचे सौंदर्य, त्यांचे दैवी स्वरूप आणि त्यांच्याशी पूर्ण शरणागतीचे वर्णन करून, दिवा आणि गीताचा विधी अर्पण करताना भक्ती व्यक्त करतो.

आठ श्लोक आणि एका फलश्रुती श्लोकात अद्वैत आचार्यांची स्तुती केली आहे; त्यांच्या प्रेमळ आर्त हाकांनी चैतन्य महाप्रभू प्रकट झाले, असे मानले जाते.

श्रीकृष्णांची प्रिय राधा हिची स्तुती करणारी भक्तिपूर्ण आरती; जगाची दिव्य माता म्हणून तिचे सौंदर्य, प्रज्ञा आणि करुणा यांचा गौरव करते.

हे श्री श्याम (खाटू श्याम नावाने प्रसिद्ध, कृष्णाचा एक अवतार) यांना समर्पित चाळीसा आहे. याचे नियमित पठण केल्याने भक्तांना सुख-शांती, समृद्धी व संकटांपासून मुक्ती मिळते अशी श्रद्धा आहे.

आठ श्लोक, प्रत्येकाचा शेवट अद्वैत आचार्यांच्या चरणकमलांच्या ध्यानाने होतो; गौडीय वैष्णव परंपरेतील हे स्तोत्र सार्वभौम भट्टाचार्य यांच्या नावावर मानले जाते.

हे एक साधे, पुनरावृत्ती होणारे भजन आहे जे देवाला सर्व नावे आणि रूपांच्या पलीकडे असलेल्या परम सत्य म्हणून स्तुती करते, त्याला राम (परम) आणि श्याम (राधेचा प्रियकर कृष्ण) असे दोन्ही नावांनी हाक मारते. त्याचा आवर्तन 'जग में सचो तेरो नाम' म्हणजे 'या जगात फक्त तुझे नाव सत्य आहे' — यावर भर देते की देव हा सतत बदलणाऱ्या जगात एकमेव स्थिर आहे.

आरतीनंतर गायले जाणारे मराठी प्रार्थनागीत ‘घालीन लोटांगण’; त्यात संत नामदेवांची एक ओवी, संस्कृत शरणागती-श्लोक, हरे राम मंत्र आणि गणेशाचा ‘मंगलमूर्ती मोरया’ हा जयघोष यांचा समावेश आहे.

हा एक भक्तिगीत आहे जे हिंदू धर्मातील दोन प्रिय देवनावे — राम आणि कृष्ण (ज्याला श्याम असेही म्हणतात) — यांच्या समान सामर्थ्य, प्रेम आणि कृपेची स्तुती करते.

एक आनंददायक भक्तिगीत (भजन) हिंदी भाषेत, जे भगवान कृष्णांना त्यांच्या अनेक प्रिय नावांनी हाक मारते, त्यांचे सौंदर्य, खेळकर बालपण आणि दैवी स्वरूप साजरे करते.

हे भजन मीराबाईच्या भगवान कृष्णावरील अटळ प्रेमाची आणि समर्पणाची कहाणी सांगते. त्यात त्या राजमहाल सोडून संतांच्या संगतीत रंगून, गल्लीगल्लीत हरिगुण गाण्यासाठी कशा बाहेर पडल्या, हे वर्णिले आहे.

वृंदावनातील लहान गायी आणि गोपाळ मुलांमध्ये खेळणारा बाल कृष्ण (मदन गोपाल) चित्रित करणारे एक खेळकर ब्रज भजन.

हे नंद आणि यशोदा यांचे प्रिय पुत्र श्रीकृष्णांचा गौरव करणारे एक उत्साही भजन आहे. हे भजन श्रोत्यांना आनंदाने कृष्णांची स्तुती करण्यास आवाहन करते, ज्यांचे वर्णन असंख्य विश्वांचा स्वामी आणि भक्तांच्या आनंदाचा स्रोत म्हणून केले जाते.

कृष्ण अष्टकम्: आठ संस्कृत श्लोकांची स्तुती, प्रत्येक 'कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम्' या शब्दांनी संपणारी, आणि त्याचे पठण केल्याच्या फळाविषयी नववा श्लोक.

मीराबाईंचे भक्तिगीत, ज्यात त्यांनी कृष्णाने आपल्या डोळ्यांत वास करावा अशी आर्त इच्छा व्यक्त केली आहे, आणि त्याचे श्यामल सौंदर्य, बासरी व अलंकार वर्णिले आहेत.

तिरुमला येथे पूजित होणाऱ्या, कमरेच्या घुंगरांनी आणि हातात लोणी असलेल्या बाल गोपाळ (कृष्ण) यांच्यावरील अन्नमाचार्यांचे संस्कृत कीर्तन.

प्रभूला राम, श्याम, शिव, विष्णू किंवा गणेश अशा प्रत्येक रूपात, प्रत्येकासोबत पत्नी व चिन्हासह, येण्याचे आवाहन करणारे आनंदी भजन.

हे एक भक्तिगीत आहे जे भगवान शिवाचे भटक्या योगी (पवित्र तपस्वी) म्हणून गौरव करते, ज्याचे दैवी स्वरूप सामान्य समजेपासून लपलेले आहे. यात भगवान कृष्णाच्या कथा देखील विणल्या आहेत, त्यांच्या स्तुतीला एकाच हार्दिक प्रार्थनेत मिसळून.

हे एक भक्तिपूर्ण मंत्र आहे जे श्रोत्याला ब्रजच्या पवित्र भूमीतून मानसिक प्रवासात मार्गदर्शन करते, कृष्णाच्या प्रिय राधेचे नाव पुन्हा पुन्हा उच्चारताना तिच्या पवित्र स्थळांना भेट देते.

हे एक भजन आहे—हिंदू भक्तिगीत—जे दैवी प्रेम, कृष्णाच्या बासरीने प्रतीक, सर्वांसाठी आहे या कल्पनेचा उत्सव साजरे करते. हे विशेषतः संत मीराचे संरक्षण करते, असे सांगते की तिची कृष्णावरील भक्ती राधेपेक्षा वेगळी नाही आणि लोक तिच्यावर अयोग्य टीका करतात.

१७व्या शतकातील महान ओडिया भक्तकवी सालबेग यांनी रचलेले जगप्रसिद्ध जगन्नाथ भजन, ज्यामध्ये त्यांनी निळाचलपती जगन्नाथाला आपल्या संकटांचा संहार करण्याची आर्त हाक दिली आहे.

संत बहिणाबाईंचा अभंग: ज्ञानदेवांनी पाया रचला, नामदेवांनी विस्तार केला, एकनाथ स्तंभ झाले आणि तुकोबा वारकरी मंदिराचा कळस झाले.

भगवद्गीता 2.47: कर्मे अधिकार फक्त तुझा आहे, फलावर कधीच नाही; तेव्हा फल हेतू न बनवून कर्म कर आणि अकर्मातही मोह ठेवू नकोस।

संत चोखामेळांचा अभंग: ऊस वाकडा तरी रस सरळ, धनुष्य वाकडे तरी बाण सरळ. तसाच जन्माने भक्ताचा भाव कधी वाकडा होत नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराजांचा हरिपाठ म्हणजे वारकरी संप्रदायाचा प्राण आणि नित्य उपासनेचा महामंत्र आहे. अलंकापुरीच्या (आळंदी) पावन भूमीत रचलेले हे २८ अभंग अद्वैत ज्ञान आणि सगुण भक्तीचा अद्वितीय संगम आहेत. 'हरि मुखें म्हणा' या एकाच सहज सुलभ महामंत्राने चारही मुक्ती साध्य होतात आणि जन्म-मरणाचा फेरा मिटून जातो, अशी अलौकिक अनुभूती माऊली ज्ञानेश्वर या पाठातून भक्तांना देतात.

संत ज्ञानेश्वरांचा 'रूप पाहतां लोचनीं': विठ्ठलाचे रूप पाहण्याचा आनंद, अनेक जन्मांच्या सुकृताचे फळ आणि सर्व सुखांचे आगर.

संत एकनाथांचा 'काया ही पंढरी': देहच पंढरी, आत्माच विठ्ठल आणि भाव-भक्ती हीच भीमा नदी.

संत एकनाथांचा अभंग: पंढरी हेच माझे माहेर, विठ्ठल-रखुमाई हेच आईबाप आणि पुंडलिक बंधू; माहेरच्या आठवणीची ओढ.

संत जनाबाईंचा अभंग: प्रेमाच्या दोरीने पंढरीचा चोर बांधून विठ्ठलाला हृदयाच्या बंदिखान्यात कोंडले आणि जीवे सोडणार नाही असा निश्चय.

हा प्रसिद्ध कबीर दोहा गुरूंना प्रथम वंदन करण्याची शिकवण देतो, अगदी ईश्वरापुढेही, कारण गुरूची कृपाच ईश्वराचे दर्शन घडवते.

संत कान्होपात्रांचा शरणागतीचा धावा: देवराया, आता अंत पाहू नकोस; चरणी माथा ठेवला आणि परंपरा सांगते की त्या विठ्ठलचरणी विलीन झाल्या.

संत मुक्ताबाईंचा ताटीचा अभंग: जगाचे बोल सोसून दया बाळगणे हेच संतत्व, असे सांगत त्या भाऊ ज्ञानेश्वरांना ताटी उघडण्याची विनंती करतात.

संत नामदेवांचा 'नाचूं कीर्तनाचे रंगीं': कीर्तनाच्या रंगात नाचू, जगात ज्ञानदीप लावू आणि नामानेच सर्वांचा उद्धार होतो.

पंढरपूरच्या विठ्ठलाची संध्याकाळची आरती, जी पारंपरिकपणे संत नामदेवांच्या नावावर आहे; रखुमाईच्या शेजारी विटेवर उभ्या असलेल्या प्रभूंसाठी ती संपूर्ण महाराष्ट्रात गायली जाते.

पसायदान हे संत ज्ञानेश्वरांचे ज्ञानेश्वरीच्या अठराव्या अध्यायातील (18.1794–1802) समारोपाचे मागणे आहे; सर्व जीवांचे कल्याण, मैत्री आणि सद्भाव यासाठीची प्रार्थना.

संत सावता माळींचा अभंग: कांदा, मुळा, लसूण, मिरचीत आणि मळ्याच्या कामातच विठ्ठल सापडतो; कर्म हेच भजन.

कृष्ण अष्टोत्तरशतनामावली: गोकुळातील बालपणापासून गीतेपर्यंत भगवान श्रीकृष्णाची १०८ नावे, जन्माष्टमीला आणि नित्य वैष्णव पूजेत म्हटली जाणारी.

संत सोयराबाईंचा अभंग: पंढरीरायाच्या दर्शनाने मी-तूंपण गळते आणि सर्व रंग एका श्रीरंगात एकरूप होतात.

संत तुकारामांचा निरोपाचा अभंग: वैकुंठगमनाच्या प्रसंगी अंतिम 'राम राम' आणि संसारबंध सुटल्याची शांत घोषणा.

संत तुकारामांचा ब्रह्मानंदाचा अभंग: आनंदाच्या डोहात आनंदाचेच तरंग उठतात आणि या अनुभवापुढे शब्द थिटे पडतात.

संत तुकारामांचा विरहभक्तीचा अभंग: चकोराला चंद्राची आणि बाळाला आईची ओढ तशी विठ्ठलभेटीची तळमळ.

संत तुकारामांचा विठ्ठलाला छोटा प्रार्थना-अभंग: देवाचा विसर न पडो आणि संतसंग मिळो, हेच एकमेव दान; मुक्ती किंवा संपत्तीही नको.

संत तुकारामांचा अभंग: जो दुःखी-गांजलेल्यांना आपले मानतो तोच खरा साधू, आणि देव तेथेच आहे, अशी शिकवण.

संत तुकारामांचा आनंदाचा अभंग: चंद्रभागेच्या वाळवंटात वैष्णव नाचतात आणि अहंकार सोडून एकमेकांच्या पाया पडतात.

संत तुकारामांचा अभंग: विटेवर उभ्या, कटीवर हात ठेवलेल्या, तुळशीहार आणि पितांबरधारी पंढरपूरच्या विठ्ठलाचे सुंदर ध्यान.

१५व्या शतकातील महान गुजराती संत-कवी नरसिंह मेहता यांनी रचलेले अमर भजन, जे महात्मा गांधींचे अत्यंत आवडते प्रार्थनागीत आणि मानवतेचे वैश्विक प्रतीक बनले.