आत्मान

हिंदू तत्त्वज्ञानातील मध्यवर्ती शिकवणींपैकी एक म्हणजे आत्मा, जो माणसाचे अंतरतम स्वरूप दर्शवतो: प्रत्येक सजीवात वसणारी शुद्ध, साक्षीभूत चेतना. तो भौतिक शरीर नाही, जे जन्मते, वृद्ध होते आणि मरते; तो मन किंवा अहंकारही नाही, जे विचार, मनःस्थिती आणि परिस्थितीनुसार सतत बदलत राहतात. बृहदारण्यक उपनिषदात ऋषी याज्ञवल्क्य यांच्या संवादात, या आत्म्याला असा द्रष्टा म्हटले आहे जो पाहिला जाऊ शकत नाही, असा श्रोता जो ऐकला जाऊ शकत नाही, असा ज्ञाता जो स्वतःखेरीज इतर कोणत्याही मार्गाने जाणला जाऊ शकत नाही. तोच तो प्रकाश आहे ज्याच्या योगे सर्व ज्ञान घडते.

वेदांत आत्म्याला त्या तीन शरीरांपासून काळजीपूर्वक वेगळे करतो, ज्यांच्याशी माणूस साधारणपणे स्वतःची ओळख जोडतो: मांस आणि हाडांनी बनलेले स्थूल शरीर; श्वास, मन आणि बुद्धी यांनी बनलेले सूक्ष्म शरीर; आणि जन्मातून जन्मात वाहून नेलेल्या सुप्त संस्कारांनी बनलेले कारण शरीर. आत्मा या तिन्हींचा आधार असून त्यांना प्रकाशित करतो, पण त्यांपैकी कोणाशीही एकरूप नाही. सूर्य वस्तूंना प्रकाशित करतो, पण स्वतः त्यांपैकी कोणतीही वस्तू नसतो, तसे हे आहे. हा भेद केवळ अमूर्त तांत्रिक मुद्दा नाही. आत्मचिंतनाच्या प्रत्येक साधनेचा तो आरंभबिंदू आहे, कारण हे बदलते आवरण अपरिवर्तनीय आत्मा समजल्यामुळेच दुःख उद्भवते असे मानले जाते.

उपनिषदांचा सर्वात मूलगामी दावा असा आहे की हे अंतरतम स्वरूप, संपूर्ण विश्वाच्या पायाशी असलेल्या परम सत्य ब्रह्मापासून वेगळे नाही. छांदोग्य उपनिषदाच्या सहाव्या अध्यायातील आठव्या खंडातील सातव्या श्लोकात ऋषी उद्दालक आपल्या पुत्र श्वेतकेतूला पाण्यात विरघळलेल्या मिठाच्या प्रसिद्ध उदाहरणाद्वारे हे शिकवतात. मीठ दिसत नसले तरी पाण्याच्या प्रत्येक थेंबात जसे व्यापलेले असते, तसाच ब्रह्माचा सूक्ष्म सार आत्म्यासह सर्व वस्तूंमध्ये व्यापलेला आहे. ही शिकवण 'तत् त्वम् असि', म्हणजे 'तो तूच आहेस' या शब्दांनी संपते. बृहदारण्यक उपनिषदाच्या पहिल्या अध्यायात 'अहं ब्रह्मास्मि', म्हणजे 'मी ब्रह्म आहे' ही घोषणा साधकाच्या स्वतःच्या दृष्टिकोनातून तीच एकता व्यक्त करते. ही महावाक्ये भविष्यात मिळवायच्या फलाचे वर्णन करत नाहीत. अज्ञानामुळे तात्पुरते लपलेल्या, पण सदैव अस्तित्वात असलेल्या सत्याकडे ती निर्देश करतात.

आत्मा इतर वस्तूंप्रमाणे एक विषय म्हणून पकडता येत नसल्यामुळे, उपनिषदे अनेकदा त्याचे वर्णन करण्याऐवजी निषेधाद्वारे शिकवतात. बृहदारण्यक उपनिषदाच्या चौथ्या अध्यायातील पाचव्या खंडात, ऋषी याज्ञवल्क्य आत्म्याचे सकारात्मक वर्णन करण्याच्या प्रत्येक प्रयत्नाला 'नेति नेति', म्हणजे 'हे नाही, हे नाही' असे उत्तर देतात. अशा रीतीने प्रत्येक मर्यादित गुणधर्म दूर होत जातो, आणि शेवटी आत्मा स्वतःच उरतो. तेथे त्याचे वर्णन संपूर्ण आणि शुद्ध बुद्धी असे केले आहे—मिठाच्या अशा खड्यासारखे, ज्याच्या आत किंवा बाहेर मिठाशिवाय दुसरे काहीही नसते. हा निषेध शून्यात संपवण्यासाठी नाही. खोट्या ओळखी दूर करणे, जेणेकरून जो खरा आत्मा आधीपासून उपस्थित आहे, तो केवळ कल्पनेने नव्हे तर थेट ओळखता यावा, हा त्याचा उद्देश आहे.

संक्षिप्त पण अत्यंत गहन माण्डूक्य उपनिषद, चेतनेच्या तीन सामान्य अवस्था—जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती—आणि त्या सर्वांच्या पलीकडची चौथी अवस्था, तुरीय, यांच्या द्वारे आत्म्याचे परीक्षण करून एक पूरक दृष्टिकोन देते. जागृतीत आत्मा स्थूल इंद्रियांशी आणि बाह्य जगाशी बद्ध असल्याचे दिसते. स्वप्नात तो मनाच्या सूक्ष्म संस्कारांशी बद्ध असल्याचे दिसते. सुषुप्तीत तो विचारांच्या पलीकडील अभेद्य शांततेत विसावतो. तुरीय ही ती मौन, सदैव उपस्थित असलेली जाणीव आहे जी इतर तिन्हींचा आधार आणि साक्षी आहे, आणि त्यांच्या बदलांनी ती स्वतः कधीही स्पर्शिली जात नाही. या चतुर्विध विश्लेषणाचा संबंध परंपरेने 'ॐ' अक्षराशी जोडला जातो. त्याचे तीन ध्वनी पहिल्या तीन अवस्थांशी संबंधित आहेत, तर अक्षरानंतरचे मौन तुरीय, म्हणजे आत्म्याचे खरे स्वरूप, सूचित करते.

भगवद्गीता ही उपनिषदिक शिकवण जीवनातील गंभीर संकटाच्या संदर्भात मांडते. दुसऱ्या अध्यायातील विसाव्या श्लोकात, श्रीकृष्ण शोकाकुल योद्धा अर्जुनाला सांगतात की आत्मा कधीही जन्मत नाही आणि कधीही मरत नाही. तो अस्तित्वात आला नाही आणि कधी नाहीसाही होणार नाही. तो अजन्मा, नित्य, शाश्वत आणि पुरातन आहे; शरीर मारले गेले तरी तो मारला जात नाही. पुढील श्लोकांमध्ये गीता सांगते की शस्त्रे त्याला छेदू शकत नाहीत, अग्नी त्याला जाळू शकत नाही, पाणी त्याला भिजवू शकत नाही आणि वारा त्याला सुकवू शकत नाही, कारण तो अव्यक्त, अचिंत्य आणि अविकारी आहे असे म्हटले आहे. श्रीकृष्णांचा उपदेश या उपनिषदिक सत्यावरच आधारलेला आहे. शरीराच्या भवितव्याबद्दलचा शोक हा जो शरीरात वसतो त्याच्या अमर स्वरूपाचे विस्मरण झाल्यामुळेच उद्भवतो.

या सर्व स्रोतांमध्ये आत्म्याचे तीन गुण सातत्याने पुनरावृत्त होतात. तो नित्य आहे, म्हणजे प्रत्येक संयुक्त वस्तूचे वैशिष्ट्य असलेल्या जन्म-क्षयाच्या अधीन नाही. तो असंग आहे; शरीर आणि मनाच्या कृती व अनुभवांनी तो अस्पर्शित राहतो, जरी अनेक जन्मांमधून ते त्याच्यासोबत असल्याचे दिसत असले तरी. आणि तो चैतन्य आहे, शुद्ध चेतना, ती अविभाज्य जाणीव ज्याशिवाय कोणताही अनुभव शक्य नाही. हे गुण कोणत्या तरी दुसऱ्या पदार्थावर चिकटवलेले वेगळे गुणधर्म नाहीत. आत्मा त्याच्या मूळ स्वरूपात ब्रह्माशी एकरूप आहे, असे ग्रंथ म्हणतात तेव्हा त्याचा अर्थ काय आहे, हेच ते एकत्रितपणे स्पष्ट करतात.

आत्म्याची शिकवण इतर अनेक आत्मवर्णनांपेक्षा वेगळी ठरते ती म्हणजे त्याची जाणीव करून घेण्यासाठी काहीही नवे मिळवण्याची गरज नाही, हा तिचा आग्रह. मोक्ष, मुक्ती, म्हणजे आत्मा कुठेतरी नव्या ठिकाणी प्रवास करणे नव्हे. ते संचित पुण्याने मिळवलेले बक्षीसही नाही. ते अविद्या, म्हणजे अज्ञानाचे विरघळणे आहे, जे त्या सत्याला झाकून होते जे खरोखर क्षणभरही अनुपस्थित नव्हते. उपनिषदांत वर्णिलेल्या आत्म्याला जाणणारा साधक काहीही मिळवत नाही. त्याने केवळ शरीर, मन आणि एका आयुष्यातील क्षणिक भूमिका हेच आपले संपूर्ण स्वरूप आहे, ही चूक सोडली आहे. परंपरेनुसार, त्या ओळखीतच दुःखाचा अंत सामावलेला आहे.