कर्म

सनातन धर्माच्या पवित्र परंपरेत कर्म हा विश्वन्याय आणि नैतिक कार्यकारणभावाचा मूलभूत नियम म्हणून उभा आहे. करणे किंवा कृती करणे या अर्थाच्या संस्कृत मूळ ‘कृ’ पासून उत्पन्न झालेले कर्म मानवी अनुभवाची संपूर्णता सामावते: प्रत्येक सूक्ष्म विचार, उच्चारलेला प्रत्येक शब्द आणि प्रत्येक शारीरिक कृती. हा नशिबावर आधारित सिद्धांत नाही; कर्म वैयक्तिक आत्म्याच्या, जीवाच्या, सर्वोच्च नैतिक कर्तृत्वशक्तीची पुष्टी करते. विश्वाला ऋत, म्हणजे विश्वव्यवस्थेने नियंत्रित सुसंवादी अभिव्यक्ती म्हणून समजले जाते; त्यात प्रत्येक कृती समान व अनुरूप प्रतिक्रिया निर्माण करते, जी काळाच्या वस्त्रात प्रतिध्वनित होते.

कर्माची यंत्रणा चेतनेच्या सूक्ष्म पातळीवर खोल गुंतागुंतीने कार्य करते. कृतीमागील हेतू, म्हणजे चेतना, तिला कर्मशक्ती देतो. लोभ, राग किंवा अहंकाराने केलेली कृती सूक्ष्म देहावर घनदाट आध्यात्मिक ठसा, म्हणजे संस्कार, उमटवते आणि आत्म्याला भविष्यातील फलाशी बांधते. शुद्धता, करुणा आणि भक्तीने केलेल्या कृती उलट दिशेने कार्य करतात: त्या अंतःकरणाचे साधन परिष्कृत करतात, आध्यात्मिक आवरणे विरघळवतात आणि माणसाला दैवी सान्निध्याच्या जवळ आणतात.

हिंदू तत्त्वज्ञान या विशाल कर्मजाळाचे तीन वेगळे प्रकार करते. संचित कर्म म्हणजे अद्याप फळ न पिकलेल्या भूतकाळातील सर्व कृतींचा प्रचंड साठा. प्रारब्ध कर्म म्हणजे संचित कर्मातील तो विशिष्ट भाग जो आता फळ देऊन एखाद्याचा सध्याचा शारीरिक जन्म, स्वभाव व जीवनपरिस्थिती घडवतो. क्रियमाण कर्म म्हणजे या क्षणी केल्या जाणाऱ्या नव्या कृती, ज्या आपली वेळ आल्यावर भविष्यातील नियती घडवतील.

कर्म ईश्वराच्या, म्हणजे परम चेतनेच्या, सार्वभौम देखरेखीखाली कार्य करते; शास्त्रांमध्ये तो कर्म-फल-दाता, म्हणजे कृतींची फळे वितरीत करणारा दैवी दाता म्हणून ओळखला जातो. ईश्वर दुःख लादत नाही किंवा मनमानी अनुग्रह देत नाही. उलट, दैवी परिपूर्णतेने कर्मन्यायाचे संचालन करतो, आणि प्रत्येक आत्म्याला त्याच्या आध्यात्मिक विकासासाठी नेमके आवश्यक अनुभव मिळतील याची खात्री करतो. संसार-चक्रातील क्रमिक जन्मांद्वारे आत्मा एका-एका जीवनकाळात धर्माचे पवित्र धडे शिकतो.

हिंदू आध्यात्मिक जीवनाचे अंतिम ध्येय केवळ सकारात्मक कर्म साठवणे नसून कर्मबंधनातून पूर्णपणे पलीकडे जाणे हे आहे. भगवद्गीतेच्या दुसऱ्या आणि तिसऱ्या अध्यायांत भगवान श्रीकृष्ण निष्काम कर्माचा श्रेष्ठ मार्ग प्रकट करतात: कृतीच्या फळांविषयी स्वार्थी आसक्ती न ठेवता आपले पवित्र कर्तव्य पार पाडणे. कृती परमेश्वराला प्रेमपूर्ण उपासना म्हणून अर्पण केल्यावर कर्माची बीजे आध्यात्मिक ज्ञानाच्या अग्नीत जळून जातात, आणि शाश्वत मुक्ती असलेल्या मोक्षाचा पवित्र मार्ग खुला होतो.

दोन माणसे दिसायला सारखीच बाह्य कृती करू शकतात, तरीही त्यांचे कर्मपरिणाम पूर्णपणे भिन्न राहू शकतात. ही परंपरा कृतीचे वजन केवळ दृश्य कृतीत नव्हे, तर तिच्यामागील चेतनेत ठेवते. भिकाऱ्याचा गोंधळ शांत करण्यासाठी दिलेले दान आणि खऱ्या करुणेने दिलेले दान बाहेरून एकसारखे दिसू शकते, तरीही प्रत्येकाने सूक्ष्म देहावर सोडलेला संस्कार पूर्णपणे वेगळा असतो. म्हणूनच कर्माला चांगल्या आणि वाईट कृत्यांच्या साध्या हिशेबवहीत बसवता येत नाही; तीच कृती, तिला चालवणाऱ्या चेतनेवर अवलंबून, बांधू शकते किंवा मुक्त करू शकते.

कर्माचे संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण असे विभाजन केल्याने साध्या मॉडेलमुळे निर्माण होणाऱ्या दोन विरुद्ध चुका टळतात. सर्व कर्मे एकसंध भेद नसलेला ढीग मानले, तर वर्तमान जन्म आत्म्याने आजवर केलेल्या प्रत्येक चुकीची बेरीज वाटेल, असह्य ओझे. कर्म पूर्णपणे सध्याच्या निवडीचाच विषय मानले, तर कोणत्याही एका जीवनातील परिस्थिती, शरीर, कुटुंब आणि स्वभाव हा जन्म सुरू होण्यापूर्वीच किती हालचालीत आणला गेला होता याकडे दुर्लक्ष होईल. प्रारब्ध स्पष्ट करते की एखादे जीवन काही निश्चित परिस्थितींसह का येते, तर क्रियमाण आग्रह धरते की त्या परिस्थितींमध्येही खरे नैतिक कर्तृत्व कार्यरत असते. यामुळे जबाबदारी नेमकी तिथे ठेवली जाते जिथे हिंदू तत्त्वज्ञान ती ठेवू इच्छिते: भूतकाळाचा कैदी नव्हे, आणि त्यापासून अबाधित प्राणीही नव्हे.

फळाविषयी आसक्ती नसलेल्या कृतीला परिणामांविषयी साधी उदासीनता, केवळ यांत्रिक पार पाडणे, असे समजणे सोपे आहे. गीतेची शिकवण याच्या उलट मागणी करते: आपल्या कर्तव्यात पूर्ण, मनापासूनची गुंतवणूक, इतकी उत्कृष्टतेने की जणू परिणाम अत्यंत महत्त्वाचा आहे, आणि त्याच वेळी तो परिणाम प्रत्यक्ष येईल का या विचारात आत्म्याला अडकवणारी अंतर्गत पकड सोडणे. हे निष्काळजी कृती किंवा चिंताग्रस्त धडपड यापेक्षा कठीण शिस्त आहे, कारण तिला प्रयत्नासोबत सहसा येणारी लालसा काढून टाकलेले पूर्ण प्रयत्न हवे असतात. तो प्रयत्न इच्छित फळासाठी विश्वाशी केलेला व्यवहार म्हणून नव्हे, तर उपासना म्हणून अर्पण केला जातो.

दुःखाला कधीही निरर्थक किंवा दैवी उदासीनतेचा पुरावा न मानता, ते समजावून सांगण्याचा मार्ग कर्म या परंपरेला देते. स्पष्टपणे अपात्र वाटणारे कष्टही यादृच्छिक क्रूरता नव्हे, तर पूर्वी पेरलेल्या बियाण्यांचे पिकणे म्हणून समजले जाते. या स्पष्टीकरणाच्या सामर्थ्यात एक धोका आहे, जो परंपरा स्वतः गंभीरपणे घेते: दुःख भोगणाऱ्या व्यक्तीप्रती क्रूरतेचे समर्थन करण्यासाठी कर्माचा गैरवापर होऊ शकतो, जणू त्यांची स्थिती सिद्ध करते की त्यांना कोणतीही मदत मिळण्यास पात्रता नाही. हिंदू नीतिशास्त्र या गैरवापराला थेट विरोध करते, कारण दुःख भोगणाऱ्या जीवाबद्दलची करुणाच स्वतःच्या कर्मभाराने युक्त क्रियमाण कर्म आहे. म्हणजे दुसऱ्याच्या प्रारब्धाविषयी प्रेक्षकाची प्रतिक्रिया कधीही तटस्थ किंवा स्वतःच्या नियतीच्या उलगड्यासाठी अप्रासंगिक नसते.

कर्माची कोणतीही वैयक्तिक यंत्रणा, म्हणजे हेतू, संचय, फळ पिकणे, दैवी देखरेख, ऋताशिवाय एकाच समजण्याजोग्या नियमात सुसंगत होऊ शकत नाही. ऋत हा अंतर्निहित विश्वव्यवस्था आहे, जी काळाच्या कोणत्याही अंतरावर, मधल्या कितीही जन्मांनंतरही कृती आणि फळ यांचा संबंध अबाधित राहील याची हमी देते. केवळ कर्माच्या योगायोगाऐवजी कर्मन्यायाविषयी बोलणे शक्य करणारा ऋत आहे; कारण फार पूर्वीच्या हेतूला सध्याच्या परिस्थितीशी जोडणारी कोणती तरी स्थिर व्यवस्था नसेल, तर संपूर्ण चौकट योगायोगात कोसळून जाईल. या अर्थाने, कर्म म्हणजे वैयक्तिक झालेला ऋत; ग्रह आणि ऋतू नियंत्रित करणारीच विश्वसुसंगती एका खाजगी विचाराच्या नैतिक वजनालाही नियंत्रित करते.